Skip to content
 

چهارطاقی کهک

چهارطاقی کَهَک: چهارطاقی‌ای در بخش کَهَک در حدود چهل کیلومتری جنوب شهر قم. در حدود دوکیلومتری شمال غربی کهک (34.21 درجه شمالی، 50.51 درجه شرقی)، بنای امامزاده‌ای به نام زینب خاتون وجود دارد که یکی از مهم‌ترین زیارتگاه‌های منطقه است. در سال‌های اخیر بنای این امامزاده گسترش یافته و بخش‌های گوناگونی به آن افزوده شده و عملیات مرمت و نوسازی گسترده‌ای در آن انجام شده است و می‌شود.

کهن‌ترین بخش شناخته شده مربوط به امامزاده عبارت است از در چوبی منبت‌کاری شده و زیبایی که تاریخ سال ۹۷۹ هجری قمری بر آن ثبت شده و اکنون در موزه باغ فین کاشان نگهداری می‌شود. صندوق منبت‌کاری شده پیشین آرامگاه نیز دارای تاریخ سال ۹۹۹ هجری قمری است. مجموعه آثار و شواهد برجای مانده از بنای امامزاده (همچون در چوبی، صندوق قبر، گنبد دوپوش، ازاره‌ها و ایوان جانبی) نشان می‌دهد که در دوره صفوی توجه خاصی به این امامزاده شده و الحاقات گوناگونی در آنجا ساخته بوده‌اند. افزودن به بخش‌های بنا و آرایه‌های آن (همچون کاشی‌کاری، آینه‌کاری و کتیبه‌نویسی) در دوره قاجاریه و نیز در سال‌های اخیر همچنان ادامه دارد.

سازه اصلی و بنیادین بنای امامزاده که اطاق آرامگاه را تشکیل می‌دهد، عبارت است از یک چهارطاقی که شباهت فراوانی به چهارطاقی‌های دیگر ایران و از جمله چهارطاقی نیاسر و چهارطاقی کرمجگان دارد و دارای مشخصه‌های خورشیدی است. این سازه در زمان‌های بعدی تبدیل به امامزاده می‌شود. کف چهارطاقی در حدود یک تا دو متر بالاتر از کف فعلی اطاق آرامگاه بوده است. این به دلیل حفاری در صخره‌های سنگی کف چهارطاقی و پایین‌بردن آن در سال‌های اخیر بوده تا بتوان بر ارتفاع اطاق افزود.

از چهار درگاه چهارطاقی، دو درگاه شمال شرقی و جنوب شرقی به سوی دو تالار نوساخته امامزاده با کف هم‌سطح باز می‌شود. یک درگاه در شمال غربی به سوی اطاقی باز می‌شود که به دلیل کف مرتفع‌ ناشی از دامنه کوه، نیاز به ساخت چند ردیف پلکان برای دسترسی به آن بوده است. چهارمین و آخرین درگاه که رو به جنوب غربی دارد با دیواری الحاقی به کلی بسته شده است. در عکسی که در سال ۱۳۵۳ از این ضلع بنا گرفته شده، شکل و سنگ‌های اصلی این درگاه و دیوار افزوده به آن دیده می‌شود اما اکنون به دلیل ساخت‌و‌سازهای تازه، امکان دیدار آن فراهم نیست.

اطاق آرامگاه، دارای گنبدی دوپوش است. گنبد زیرین با سبک و خیز خراسانی و متداول عصر اشکانی، بازمانده‌ای از بنای اصلی چهارطاقی بوده که بر بالای آن گنبد دوازده وجهی زیبایی با آجرکاشی‌های هندسی ساخته شده است.

چهارطاقی کهک با شباهت زیادی به چهارطاقی نیاسر، در دامنه کوهستانی‌‌ صخره‌ای ساخته شده که چشمه آبی از پایین آن می‌گذرد. چشم‌انداز شرقی بنا نیز همچون چهارطاقی نیاسر، افقی هموار در نقطه انقلاب تابستانی و افقی کوهستانی در نقطه انقلاب زمستانی و تا اندازه‌ای در افق اعتدالین دارد.

به نظر می‌آید که چهارطاقی کهک همچون دیگر چهارطاقی‌های ایران، منتسب به اواخر دوره اشکانی و دارای قدمتی در حدود دو هزار سال باشد. مشخصه‌های خورشیدی این چهارطاقی نیز با توجه به زاویه‌های متناسب با تغییرات میل محور خورشید که ناشی از نسبت مناسب اندازه‌های پایه‌ها به فاصله میان آنها و طول هر ضلع بنا است، تأیید می‌شود.

چنانکه در نقشه دیده می‌شود، طول هر ضلع چهارطاقی 7.00 متر، طول فاصله پایه‌ها 2.60 متر، طول فاصله درونی پایه‌ها 4.60 متر، طول خارجی پایه‌ها 2.20 متر و طول داخلی آنها به ترتیب 1.60 و 1.00 متر است. این اندازه‌ها، زاویه و خط دیدهایی را به وجود آورده که در نتیجه آن، روزنه‌هایی برای دیدار خورشید در هنگام‌های طلوع انقلاب‌های تابستانی و زمستانی، و نیز اعتدال‌های بهاری و پاییزی فراهم شده است (دقت اندازه‌گیری‌ها ~ ۵ ٪±).

خط‌دیدهای چهارطاقی کهک در مقایسه با دیگر چهارطاقی‌های ایران، نمونه جالب و منحصربفردی را عرضه می‌دارد و آن اینکه در این چهارطاقی برای هر یک از نقطه‌های اعتدال‌ها و انقلاب تابستانی، دو خط دید مجزا و مستقل وجود دارد که در نقشه دیده می‌شود. همچنین جبهه اصلی و یکی از محورهای تقارن، رو به سوی طلوع خورشید در انقلاب زمستانی دارد. این ویژگی‌ها خصوصیتی ممتاز و استثنایی به این چهارطاقی بخشیده است.

هرچند که به دلیل ساخت‌و‌سازها در پیرامون بنا، امکان دیدار طلوع خورشید در چهارطاقی در همه زمان‌ها فراهم نیست، اما از آنجا که در بخشی از بناهای الحاقی که رو به سوی جبهه جنوب شرقی بنا دارند، پنجره و درهایی وجود دارد، اکنون نیز می‌توان طلوع خورشید انقلاب زمستانی را از درون چهارطاقی مشاهده کرد. ← چهارطاقی.

 آ   ا   ب  پ  ت  ث  ج  چ  ح  خ  د  ذ  ر  ز  ژ  س  ش  ص  ض  ط  ظ  ع  غ  ف  ق  ک  گ  ل  م  ن  و  هـ  ی