Skip to content
 

مجسمه‌های چهارطاقی (ماکت چهارطاقی)

مجسمه‌های چهارطاقی: ماکت‌های چهارطاقی. نمونه‌هایی از مجسمه/ ماکت که ازبازمانده‌های شهر و محوطه باستانی هَترا در بین‌النهرین شمالی پیدا شده است (← هترا). هترا را بخاطر وجود نیایشگاه خورشید و دیگر بناها و آثار در پیوند با خورشید، «شهر خورشید» نیز می‌نامند.

مجسمه‌های چهارطاقی هترا در نوع خود جالب و منحصربفرد هستند. قدمت این مجسمه‌ها با چهارطاقی‌ها برابر هستند و هر دو به حدود دو هزار سال پیش و عصر اشکانیان باز می‌گردند. نخستین این مجسمه‌ها از جنس سنگ مرمر خاکستری و به ارتفاع 46.5 سانتیمتر است. این ماکت چهارطاقی شباهت فراوانی به چهارطاقی‌هایی در سراسر ایران دارد که نگارنده مناسبات خورشیدی آنها را بررسی و شناسایی کرده است (بنگرید به مدخل‌های ← چهارطاقی).

با اینکه این مجسمه اطلاعات چندانی در زمینه کاربری بنا در اختیار نمی‌نهد، اما حضور دو مرد در دو سوی یکی از درگاه‌های آن قابل توجه و تأمل است. این دو مرد، پشت به چهارطاقی و در کنار پایه‌ها ایستاده‌اند و تفاوت ظاهری آنان نشان می‌دهد که از دو مرتبه و موقعیتِ اجتماعی یا صنفی متفاوت برخوردارند. مرد سمت چپ پا برهنه است و بالاپوشی بر تن دارد که گوشة آنرا بر شانة چپ خود انداخته است. چهرة مرد متبسم است و کلاهی نیم‌مخروطی بر سر دارد. در دست چپ مرد ظرفی قرار دارد که دست راست خود را بسوی آن برده و احتمال دارد در حال تناول بخور باشد.

اما مرد سمت راست برخلاف نفر اول، پای‌افزار بر پای دارد و کلاه بر سر ندارد. دست چپش را با حالت احترام و درود تا سینه بالا آورده است و با دست راستش شاخه‌ای را برگرفته و بالا آورده که ظاهراً ساقه‌ای کوتاه و همیشه‌ سرسبز از درخت نخل است.

حالت و وضعیت هر دو مرد با تمامی اجزای متشکلة آن، موقعیت انتظار و پیشواز را تداعی می‌کند. آنها در انتظار چه کسی ایستاده‌اند و چشم براه استقبال از چه کسی هستند؟ این پرسشی است که اکنون نمی‌توان با قاطعیت بدان پاسخ داد؛ اما نگارنده با توجه به وجود مناسبات خورشیدی در چهارطاقی‌ها و پیوند آنها با حرکات سالانة خورشید احتمال قوی می‌دهد که این مجسمه، نمایشی نمادین از مراسم گردهمایی به هنگام انقلاب تابستانی یا زمستانی و ثبت آن رویداد باشد. به این ترتیب به نظر می‌رسد کسی که آنان به استقبال او ایستاده‌اند، کسی نیست جز «خورشید» و «خدای خورشید».

اما مجسمه بعدی که تاکنون چهار نسخة تقریباً شبیه به یکدیگر از آن پیدا شده، ماکت چهارطاقی‌ای را نشان می‌دهد که طاق‌های آن شکسته و از بین رفته است. بخش‌هایی از ستون‌ها نیز شکسته بوده که مرمتگران آنرا ضمن مطابقت و مقایسه با ستون‌های دیگر بازسازی کرده‌اند. این مجسمه نیز از جنس مرمر خاکستر ‌رنگ است که حدود ۲۳ سانتیمتر ارتفاع دارد. بر بدنة پایین بنا نقش خطوط مواجی دیده می‌شود که نمونه مشابه آن بر بدنه داخلی چهارطاقی نیاسر کاشان نیز دیده شده است. در اینجا برخلاف نمونه قبلی که دو مرد در کنار چهارطاقی ایستاده بودند، بانویی برازنده و آراسته در میان یکی از درگاه‌ها ایستاده است. در دست راست این بانو یک گوی قرار دارد که آنرا بسوی جلو گرفته است. در دست چپ او ظرف باریک و بلندی جای دارد که در آن انواعی از میوه‌ها- و از جمله انگور- را نهاده است. بانو دامنی گشاد و چین‌دار و بالاتنه‌ای فاخر پوشیده که شالی بر روی آن بسته و بندهای شنلی که بر دوش دارد تا شیرگاه او رسیده است. پاها و بازوان و سر او برهنه هستند و گیسوان آراستة خود را از پشت سر بافته و در بالای سر بسته است.

در اینجا نیز همچون نمونه قبلی، حالت و وضعیت بانو نشان‌دهندة انتظار و استقبال است. توجه اصلی او نیز- همچون آن دو مرد- به سمت درون بنا نیست، بلکه به سمت بیرون بناست. به نظر می‌رسد در اینجا نیز بانو در انتظار طلوع خورشید و استقبال از او ایستاده است. آن گوی که در دست راست او دیده می‌شود و در سنگ‌نگاره‌های تخت‌جمشید نیز دیده شده است، به احتمال نماد و نشانه‌ای از «گوی خورشید» است.

 آ   ا   ب  پ  ت  ث  ج  چ  ح  خ  د  ذ  ر  ز  ژ  س  ش  ص  ض  ط  ظ  ع  غ  ف  ق  ک  گ  ل  م  ن  و  هـ  ی