Skip to content
 

قلعه آتشگاه

قلعه آتشگاه: بازمانده‌های قلعه‌ای در کوهستان‌های غرب کاشمر (تُرشیز سابق). قلعه آتشگاه یک دژ و استحکامات پدافندی و یکی از آثار باستانی کاشمر است که در کوهستان‌های شمال‌غربی این شهر جای دارد. این قلعه در هشت کیلومتری شمال روستای سرحوضَک که خود در شش کیلومتری غرب کاشمر است، قرار دارد. مختصات جغرافیایی قلعه آتشگاه عبارت است از: ۳۵ درجه و ۱۸ دقیقه و ۵۹ ثانیه شمالی، ۵۸ درجه و ۲۳ دقیقه و ۱۰ ثانیه شرقی. راهی که از روستای سرحوضک به قلعه آتشگاه می‌رود، راهی پرپیچ و خم و سنگلاخی و جیپ‌رو است که عبور از آن و پیدا کردن قلعه بدون راه‌بلد ممکن نیست. از آخرین نقطه‌ای که حرکت با خودرو ممکن است تا پای قلعه حدود یک کیلومتر راه است که رسیدن به آن پس از یک ساعت پیاده‌روی و کوه‌پیمایی در دره‌ای زیبا ممکن می‌شود. این دره دربردارنده گونه‌های متنوعی از درختان گردو و بَنه (پسته وحشی) و گل‌ها و گیاهان خودرو و از جمله بوته گیاه هوم و نیز نهرهای زلال آب است که از دل زمین می‌جوشد. در این دره همچنین چندین نمونه از صخره‌های صیقلی و مسطح آذرین وجود دارد که انتظار می‌رود همانند دیگر نمونه‌های مشابه آن در نواحی گوناگون ایران، انواعی از نگارکنده‌های پیش‌تاریخی در آنها دیده شود.

نام آتشگاه برای این قلعه ظاهراً برگرفته از شکل و جنس کوهستان‌های پیرامون آن است که از سنگ‌های آذرین درونی تشکیل شده و سیاه‌رنگ و براق هستند. احتمال نیز می‌رود که بر فراز یکی از قله‌های کوه، یک میل پیام‌رسانی با آتش وجود داشته بوده باشد که نام خود را به کوه و قلعه داده باشد.

موقعیت قلعه از نظر سوق‌الجیشی جالب‌توجه است. این قلعه از نظر میزان دسترس‌ناپذیری و مقاومت در برابر مهاجمان جزو شاخص‌ترین و برترین دژهای باستانی ایران است و به راحتی با استحکامات قلعه بابک در کلیبر و قلعه الموت در رودبار قزوین رقابت می‌کند. این نشان می‌دهد که سازندگان قلعه برای مکان‌یابی آن دست به مطالعات میدانی گسترده‌ای زده بوده‌اند.

[hidepost=0]

موقعیت محلی قلعه به این ترتیب است که حفره طبیعی بزرگی به قطر تقریبی یک کیلومتر وجود دارد که با دیواره‌های بسیار بلند صخره‌ها محصور شده است. این حفره یک معبر طبیعی در سمت جنوب و یک معبر طبیعی در سمت شمال‌غربی دارد. هر دوی این معبرها با دیواره‌هایی از سنگ‌های زبره‌تراش و معمولاً خشکه‌چین مسدود و محدود شده‌اند و دروازه‌ای‌ که امروزه از بین رفته در میان دیوار جنوبی تعبیه شده بوده است. در میان این حفره و درست به مانند جزیره‌ای در دل سنگ، صخره‌ای سخت و ستبر به قطر و بلندی حدود دویست متر جای گرفته است. پیرامون این صخره سنگی نیز به مانند بدنه کوه‌هایی که حفره را در بر گرفته‌اند، دارای پرتگاه‌های بلند و خطرناک است و دستیابی و صعود فقط از سمت غرب آن ممکن می‌شود. قلعه آتشگاه بر روی همین صخره ساخته شده و بقایای دیوارهای آن در محل موجود است.

این بقایا که متشکل از سنگ‌های زبره‌تراش، آجرهایی به ابعاد چهل در چهل سانتیمتر با پخت مرغوب، سفال‌های عصر آهن ۳ تا دوره سلجوقی و نشانه‌های استقراری دیگر هستند، حاکی از تداوم زندگی نظامی در این قلعه در فاصله تقریبی ۲۸۰۰ سال تا ۶۰۰ سال پیش دارد. بناها و اطاق‌های قلعه تا حد زیادی ویران شده‌اند و بنیان‌های آن در زیر نهشته‌های ناشی از فرسایش باد نهفته است.

در مجموع، قلعه آتشگاه بر روی صخره سنگی مرتفع و صعب‌العبوری ساخته شده که سه طرف آنرا پرتگاه‌های بلند و خطرناک تشکیل می‌دهد. پیرامون این صخره را در فاصله اندکی پس از پرتگاه‌ها، مجدداً دیواره‌های صخره‌های بلند دیگری در بر گرفته‌اند و آنرا به شکل استحکاماتی غیرقابل نفوذ و دسترس‌ناپذیر در آورده‌اند.

یکی دیگر از ابزارهای تدافعی قلعه آتشگاه، سازه‌ لانه‌موری آن است (← لانه‌موری). لانه‌موری قلعه آتشگاه در زیر صخره اصلی قلعه جای دارد و یکی از راه‌های ورودی آن در عمق دره و در سمت غرب صخره قرار دارد. در اینجا پس از ورود به هشتی آغازین لانه‌موری، دو راه در کنار یکدیگر وجود دارد که عبور از آنها بطور سینه‌خیز ممکن می‌شود. سپس شبکه پیچیده و هراسناک لانه‌موری با راه‌ها و طبقات و شیب‌های متعدد آن آغاز می‌شود. این شبکه تاکنون بطور کامل شناسایی و نقشه‌برداری نشده است و نیاز به پیگیری و پیجویی حرفه‌ای غارنوردان و ابزارهای کامل راهیابی و ضدگمراهی دارد.

ساکنان قلعه‌ آتشگاه می‌توانستند از این لانه‌موری برای مقاومت نهایی در برابر اشغالگران بهره‌برداری کنند. آنان ضمن اینکه اشخاص ناتوان را در لانه‌موری پنهان می‌کردند و مصون می‌داشتند، با خروج ناگهانی از درون شبکه پیچیده آن، از پشت سر به دشمنانی که وارد قلعه شده بودند، پاتک می‌زدند. مجموع مختصات و مشخصه‌ها و ابزارهای پدافندی بکار گرفته شده در این قلعه، عملاً امکان اشغال آنرا بسی نامحتمل می‌نمود.

[/hidepost]

 آ   ا   ب  پ  ت  ث  ج  چ  ح  خ  د  ذ  ر  ز  ژ  س  ش  ص  ض  ط  ظ  ع  غ  ف  ق  ک  گ  ل  م  ن  و  هـ  ی