Skip to content
 

مسجدسلیمان (صفه سرمسجد، عبد سلیمان)

مسجدسلیمان: صفه سرمسجد/ عبد سلیمان. شهر مسجدسلیمان در استان خوزستان، نام خود را از بازمانده‌های بنایی باستانی به همین نام گرفته که در بلندی‌های مشرف به شهر ساخته شده و از نام اصلی آن اطلاعی در دست نیست. این محوطه باستانی که در گویش مردمان بومی به نام «صفه سرمسجد» نیز شناخته می‌شود، عبارت است از تختانی (صفه‌ای‌) چهارگوش به درازا و پهنای تقریبی ۱۲۰ در ۱۰۰ متر که تقریباً تمامی بناهای روی آن از بین رفته و تنها اندکی از شالوده‌های آنها برجای مانده است. برای ساخت این تختان و بناهای روی آن، در آغاز دیوارهایی در پایین شیب کشیده‌اند و آنگاه ناهمواری‌های بالای کوه را زدوده و با آوار آن فرورفتگی‌ها و گودی شیب را پر کرده‌اند تا تختان مناسبی برای ساخت‌و‌سازها فراهم آید. بر روی این تختان، شماری از بناهای گوناگون همراه با محوطه‌های باز، و نیز چندین ردیف پلکان برای دسترسی به آن ساخته بوده‌اند.

در زمینه کاربری بنای مسجد سلیمان آگاهی چندانی در دست نیست. برخی آنرا یک نیایشگاه یا کاخ احتمال داده‌اند. بنای مسجدسلیمان شباهت‌های فراوانی با تخت‌جمشید و برخی از دیگر آثار هخامنشی دارد. هر دو، ساخته شده بر تختانی پشت به کوه، دیوارهایی در پایین شیب، سنگ‌های خشکه‌چین بزرگ و بدون ملات، بناهای گوناگون بر بالای تختان، و پلکان‌های سنگی عریض با خیز کم و پاخور زیاد هستند.  اما بنای مسجد سلیمان در مقایسه با آثار هخامنشی، کهن‌تر و ابتدایی‌تر است. این گمان وجود دارد که شاید این بنا از آن شاهان اَنشان/ اَنزان یا هخامنشیان پیش از شاهنشاهی، همچون کمبوجیه یکم، کورش یکم یا چِش‌پِش باشد. به هر روی معماری مسجدسلیمان، پیشینه گونه‌ای از معماری است که بعدها با ساخت مشهد مادرسلیمان (پاسارگاد احتمالی) و تخت‌جمشید به اوج خود می‌رسد و نشان می‌دهد که این گونة معماری در ایران ناشناخته نبوده است.

یکی دیگر از شباهت‌های بنای باستانی مسجدسلیمان با بناهای هخامنشی، عبارت است از سازه‌ای نیمه چلیپایی و طاقچه‌مانند که شباهت فراوانی با آفتاب‌سنج‌ها و پنجره‌نماهای کعبه زرتشت در نقش‌رستم و زندان سلیمان در مشهد مادرسلیمان دارد. نخستین بررسی‌های نگارنده نشان می‌دهد که این سازه نیز همچو خود بنا، نمونه‌ای کهن‌تر، و پیشینه‌ای از آفتاب‌سنج‌های هخامنشی است و زاویه‌های تشکیل‌شده داخلی آن با زاویه میل خورشید به هنگام طلوع در آغاز هر یک از فصل‌های سال مطابقت دارد. آفتاب‌سنج‌های مسجدسلیمان ابزاری کاربردی یا نمادین برای تشخیص فرارسیدن زمان برگزاری مراسم ناشناخته آیینی در آن جایگاه بوده است و از آنجا که ضلع شمالی بنا (که آفتاب‌سنج نیز بر آن قرار دارد) در امتداد شمال غربی به جنوب شرقی است و خورشید انقلاب زمستانی در امتداد همین ضلع بنا بر می‌دمد، گمان می‌رود که آیین‌های آن با شب یلدا یا زایش خورشید (مبدأ  گاهشماری میترایی) در پیوند بوده باشد.  سالم‌ترین این سازه بر نمای خارجی دیوار شمال شرقی بنای مسجدسلیمان قرار دارد که از سنگ‌های بزرگ و کوچک زبره‌تراش و خشکه‌چین ساخته شده است.

 آ   ا   ب  پ  ت  ث  ج  چ  ح  خ  د  ذ  ر  ز  ژ  س  ش  ص  ض  ط  ظ  ع  غ  ف  ق  ک  گ  ل  م  ن  و  هـ  ی