Skip to content
 

لوحه‌های تخت‌جمشید

لوحه‌های تخت‌جمشید: (PF) و (PT). الواح گِلی تخت‌جمشید. حدود سی هزار لوحه گلی یا «گل‌نوشته» که در کاوش‌های باروی استحکامات شرقی تخت‌جمشید و نیز در کاخ خزانه بدست آمدند. این لوحه‌ها در کاوش‌های سال‌های 1312 تا 1317 هجری شمسی کشف شده‌اند. بیشتر آنها که از باروی استحکامات شمال شرقی به دست آمدند، به نام «لوحه‌های بارو/ استحکامات» با علامت اختصاری (PF) و بخش دیگری که از کاخ خزانه در جنوب شرقی تخت‌جمشید پیدا شــدنــد به نـام «لوحه‌های خزانه» با علامـت اختـصاری (PT) شـناختـــه می‌شوند.

تعداد این لوحه‌ها در اصل بسیار بیشتر از این تعداد بوده است؛ اما به دلیل اینکه بر روی گل رُس خام یا نپخته نوشته شده بوده‌اند و قرار هم بر این نبوده که برای زمان‌های بسیار دوری از آنها نگهداری شود، به مرور زمان از بین رفته‌اند. اما اینکه چرا همین تعداد از لوحه‌ها تاکنون سالم باقی مانده‌اند، داستان شگفتی دارد. پس از حمله اسکندر مقدونی (330 قبل از میلاد) و تقریباّ ۱۷۰ سال پس از نگارش لوحه‌ها؛ گرمای شدید ناشی از آتش‌سوزی کاخ خزانه و تالار صدستون (که در کنار باروی شرقی قرار دارد) موجب پخته‌شدن و استحکام بیشتر آن لوحه‌های گلی، و پایدار‌ ماندن آنها تا به امروز می‌شود.

این لوحه‌ها تقریباّ به اندازه یک کف دست هستند و بر روی گل خام نوشته و نگهداری می‌شده‌اند. هر لوح در چند نسخه نوشته می‌شده تا برای بایگانی ادارات دیگر شهرهای مورد نیاز فرستاده شوند و یکی هم در بایگانی تخت‌جمشید نگهداری شود. بر کنار حدود ۶۰۰ لوحه، اثر چند مهر فشاری و غلتان باقی مانده است که متعلق به صادرکننده و دریافت‌کننده آن سند بوده است.

نقش و نگارهای این مهرها نیز می‌توانند آگاهی‌های فراوانی از هنر و باورهای آن روزگار را در اختیار بگذارند. به موجب همین لوحه‌ها دانسته شده است که از چرم و اوراق پوست‌گیاهی (در فارسی باستان به نام «پَوَستا») نیز برای نوشتن بهره‌برداری می‌شده که امروزه هیچ نمونه‌ای از آن به دست نیامده است.

محتوای این لوحه‌ها نشان می‌دهد که تاریخ نگارش لوحه‌های بارو به سال‌های ۵۰۹ تا ۴۹۴ قبل از میلاد، یعنی سال‌های سیزدهم تا بیست و هشتم پادشاهی داریوش یکم بر می‌گردد. اما لوحه‌های خزانه در فاصله سال‌های ۴۹۲ تا ۴۵۸ قبل از میلاد، یعنی در فاصله سی‌امین سال پادشاهی داریوش یکم تا هفتمین سال پادشاهی اردشیر یکم نوشته شده‌اند.

تقریباّ همگی لوحه‌ها به خط و زبانی نگاشته شده‌اند که امروزه به خط و زبان عیلامی معروف هستند. بجز این، حدود ۵۰۰ لوح به زبان آرامی، ۸۰ لوح همراه با ترجمه به آرامی، سه لوح به زبان بابلی، یک لوح به زبان یونانی، چند لوح به زبان فارسی باستان و یک لوح دیگر به زبان فریگیه‌ای نوشته شده است.

از آنجا که کاوش‌های تخت‌جمشید توسط هیئتی از دانشگاه شیکاگو انجام می‌شد، چنین توافق شد که لوحه‌ها برای خوانش و پژوهش بر روی آن، به صورت امانت به دانشگاه شیکاگو منتقل شوند.

این لوحه‌ها برخلاف دیگر کتیبه‌های هخامنشی تخت‌جمشید که بیانیه‌ها و گفتارهایی رسمی برای همگان و برای آیندگان بوده، برای خواندن عموم نوشته و عرضه نشده‌ بوده‌اند و در واقع اسناد داخلی و حسابداری کارکنان تخت‌جمشید و یک بایگانی اداری بوده است. آنها بازگوکننده رویدادهای رسمی و حکومتی و سیاسی نیستند، بلکه در کنار آگاهی‌های فراوان دیوانی و اداری، اطلاعات فراوانی از زندگی روزمره و روزگار مردمان عصر هخامنشی در اختیار ما می‌گذارند که تاکنون با کمبود فراوانی در زمینه منابع و اسناد آن روبرو بوده‌ایم. البته بجز لوح‌های تخت‌جمشید، چندین بایگانی اداری دیگر از عصر هخامنشی در مصر و بابل (همچو بایگانی «موروشو») پیدا شده است.

نوشته‌های روی لوحه‌‌ها آگاهی‌های فراوانی از نظام گاهشماری شمسی- قمری هخامنشی و نیز بسیاری از نام‌های اشخاص و نام‌های جغرافیایی بدست می‌دهد.  نظام اداری تخت‌جمشید دقیق و منظم بوده است. دستمزدها و پاداش‌ها و کمک هزینه‌ها در اسناد متعدد ثبت و از سوی طرفین مهر می‌شده است. آنگاه این اسناد به دقت طبقه‌بندی و بایگانی می‌شده‌اند و رونوشتی از آن بسته به نیاز، برای نواحی و شهرهای دیگر فرستاده می‌شده است. با توجه به این لوحه‌ها می‌توان اطلاعاتی از شیوه کار در تخت‌جمشید، گروه‌های تخصصی، دستمزد کارکنان و غیره به دست آورد.

دستمزد کارکنان تخت‌جمشید به موجب لوحه‌های گلی: محتوای لوحه‌ها حاکی از دستمزد بسیار اندک کارگران و دستمزد بسیار زیاد صاحب‌منصبان است. بطوری که اختلاف بین کمترین و بیشترین دستمزدها: ۱ به 20.000 بوده است. به عبارت دیگر، بالاترین دستمزد صاحب‌منصبان برابر با دستمزد بیست هزار نفر از دریافت کنندگان حداقل دستمزد بوده است.

تجزیه و تحلیل اسناد نشان می‌دهد که ۸۳ درصد مردان در ماه 16.5 کیلوگرم و ۸۷ درصد زنان در ماه ۱۱ تا 16.5 کیلوگرم جیره غلات داشته‌اند که در حکم دستمزد ماهانه آنان بوده است (بریان، جلد دوم، ص 900 تا 904). چنین است که با دستمزد یک کارگر مرد به زحمت می‌شد نیم کیلو نان در روز پخت (کخ، ص 60 تا 69).

صورت دستمزد کارکنان تخت‌جمشید به موجب لوحه‌ها به این شرح است: دستمزد اکثریت مردان: ۱۵ کیلو جو در ماه. دستمزد اکثریت زنان: ۱۰ کیلو جو در ماه. حداقل دستمزد برای اشخاص بالغ: ۱۰ کیلو جو در ماه. حداقل دستمزد برای اطفالی که به بیگاری گرفته می شدند: نیم کیلو جو در ماه. دستمزدهای غیر از جو اعم از گوشت و شراب: فقط برای حدود یک درصد افراد (شامل رؤسا، رده‌های بالا و صاحب‌منصبان حکومتی). حداکثر دستمزد صاحب‌منصبان حکومتی: ۲۵۰۰ کیلو جو و ۲۷۰۰ لیتر شراب و ۶۰ رأس گوسفند در ماه.

به زنان جیره زایمان نیز داده می‌شده است. این جیره عبارت بوده از ۱۰ کیلو جو برای فرزند پسر یا ۵ کیلو جو برای فرزند دختر (فقط یک بار). همچنین پاداش ویژه شاهانه نیز در مواقعی به کارکنان تخت‌جمشید پرداخت می‌شده که عبارت بوده از نیم کیلو آرد جو یا نیم کیلو گردو در هر سه ماه، یا یک کیلو انجیر در ماه.

به موجب لوحه‌های تخت‌جمشید، نسبت متوسط دستمزد مردان به زنان حدود سه به دو بوده است. یعنی هر زن در شرایط برابر و برای کار یکسان، دو سوم مردان دستمزد می‌گرفته است.

اما به موجب لوحه شماره ۹۹ از الواح باروی تخت‌جمشید، دریافته می‌شود که در مواردی این نسبت فاصله بیشتری می‌یافته است. به موجب این لوحه که به پرداخت دستمزد کارگران یا بردگان مقیم «اووادئیچَیَه» تعلق دارد، صورت ثبت شده پرداخت غلات به شرح زیر است (اعداد تا دقت یک کیلو گرد شده‌اند): پرداخت اول: ۲۸ کیلو برای یک مرد، ۲۸ کیلو برای چهار زن (دستمزد مردان چهار برابر زنان). پرداخت دوم: ۲۲ کیلو برای ۴۸ مرد، ۲۲ کیلو برای ۱۲۰ زن (دستمزد مردان دو و نیم برابر زنان). پرداخت سوم: ۱۹ کیلو برای ۳۱ مرد، ۱۷ کیلو برای ۱۴۶ زن (دستمزد مردان پنج برابر زنان). پرداخت چهارم: ۱۷ کیلو برای ۲۳ مرد، ۱۱ کیلو برای صد زن (دستمزد مردان هفت برابر زنان). دستمزد زنان حدود یک لیوان جو در روز بوده که می‌توانسته‌اند با آن یک قرص نان بپزند (بریان، جلد دوم، ص 901).

لوحه‌های هخامنشی نشان می‌دهد که دستمزد یک برده برابر با دستمزد یک زن یعنی معادل با ۱۰ کیلو جو در ماه بوده است (هینتس، داریوش و ایرانیان، ص 347، 348 و 351). در نتیجه می‌توان گفت که حقوق زنان هخامنشی با حقوق بردگان برابری می‌کرده است.

در چنین وضعیتی، می‌توان پرسید که سفره ناهار و شام پادشاهان هخامنشی چگونه بوده است؟ این سؤال را والتر هینتس به نقل از پولیانوس و هراکلیدس و کتزیاس (مورخ و پزشک دربار هخامنشی) پاسخ داده است که به اختصار چنین است: بر روی ستونی فلزی در تخت‌جمشید، فرمان‌های کورش همراه با ملزومات سفره ناهار و شام شاهنشاه (و خاندان سلطنتی) ثبت شده است. این فهرست در برگیرنده بیش از پنجاه قلم خوراکی و نوشیدنی است که حتی در صورت مازاد بر نیاز بودن، می‌بایست فراهم شده باشند: 30.000 کیلو آرد گندم، ۴۰۰ گوسفند، ۱۰۰ گاو، ۴۰۰ غاز چاق، ۳۰۰ قمری، ۶۰۰ بلدرچین، ۳۰۰ بره، ۵۰۰ خمره شراب، و نیز انواعی از مخلفات غذایی، سبزیجات، چاشنی‌ها، بادام و عسل. گندم سفره شاهانه از آئولیس در غرب آناتولی، آب نوشیدنی از رود خواسپس و شراب شاهانه از خالوبون در سوریه آورده می‌شد (هینتس، داریوش و ایرانیان، ص 278 تا 282).

 آ   ا   ب  پ  ت  ث  ج  چ  ح  خ  د  ذ  ر  ز  ژ  س  ش  ص  ض  ط  ظ  ع  غ  ف  ق  ک  گ  ل  م  ن  و  هـ  ی