Skip to content
 

کتیبه داریوش در تخت‌جمشید 4

کتیبه داریوش در تخت‌جمشید 4: (DPd). کتیبه چهارم داریوش در تخت‌جمشید. کتیبه‌ای از داریوش یکم (بزرگ) در یک نسخه بر دیوار جنوبی تخت‌جمشید. دارای 24 سطر به فارسی باستان و بدون تحریر عیلامی و بابلی: «اهورامزدای بزرگ که بزرگترین خدایان است، داریوش‌شاه را آفرید. او را شهریاری بخشید. بخواست اهورامزدا داریوش شاه است. داریوش‌شاه گوید: این کشور پارس که اهورامزدا به من ارزانی داشت، زیباست و دارای اسبان خوب و مردم خوب است. به خواست اهورامزدا و من داریوش‌شاه، این کشور از دشمن نمی‌هراسد. داریوش‌شاه گوید: اهورامزدا و خدایان خاندان شاهی مرا یاور باشند. اهورامزدا این کشور را بپاید از سپاه دشمن، از خشکسالی و از دروغ به این کشور نیاید نه سپاه دشمن، نه خشکسالی و نه دروغ. این را من از اهورامزدا و خدایان خاندان شاهی خواهانم. اهورامزدا و خدایان خاندان شاهی این بخشش را بهره من سازند.» (متن کامل کتیبه).

به این کشور نیاید نه سپاه دشمن، نه خشکسالی و نه دروغ: از آنجا که این بخش از کتیبه داریوش شهرت زیادی دارد، به شرح بیشتر این قطعه می‌پردازیم. این کتیبه دربردارنده یکی از مشهورترین سخنان داریوش یکم و درخواست و دعای او به پیشگاه اهورامزدا و دیگر خدایان است. آرزو و دعای داریوش در 21 کلمه در بند سوم و سطرهای 15 تا 20 این کتیبه آمده است:

آوانوشت متن اصلی به فارسی باستان: (۱) ایمام (۲) دَهیائوم (۳) اَهورَ‌مَزداهْ (۴) پاتووْ (۵) هَچا (۶) هَئینایا (۷) هَچا (۸) دوُشْ-یارا (۹) هَچا (۱۰) دْرَئوگَه (۱۱) اَبیْ (۱۲) ایمام (۱۳) دَهیائوم (۱۴) ما (۱۵) آجَمی‌یا (۱۶) ما (۱۷) هَئینا (۱۸) ما (۱۹) دوُشْ-یارَم (۲۰) ما (۲۱) دْرَئوگَه.

ترجمه واژه به واژه: (۱) این (۲) کشور/ سرزمین (۳) اهورامزدا (۴) بپاید/ بپایند (۵) از (۶) سپاه مهاجم/ دشمن (۷) از (۸) بد سال (۹) از (۱۰) دروغ (۱۱) به (۱۲) این (۱۳) کشور/ سرزمین (۱۴) نه (۱۵) بیاید (۱۶) نه (۱۷) سپاه (۱۸) نه (۱۹) بدسالی (۲۰) نه (۲۱) دروغ.

ترجمه مضمون: اهورامزدا این کشور را بپاید از سپاه دشمن، از خشکسالی و از دروغ. به این کشور نیاید، نه سپاه دشمن، نه خشکسالی و نه دروغ.

توضیحات: در آغاز و پایان بند سوم این کتیبه که در بردارنده عبارت‌های بالا است، بجز اشاره و یادکرد از اهورامزدا، از «بَگَئیبیش» به معنای «بغان/ خدایان» نیز یاد کرده شده و این آرزو از آنان نیز درخواست شده است. این شیوه را برخی پادشاهان متأخرتر هخامنشی با یادکرد از نام آن ایزدان ادامه دادند. اردشیر دوم در کتیبه‌های متعددی و از جمله در کتیبه پیداشده در همدان (A2Ha) از دو بغ یا خدای «اَنَهیتا» (آناهید/ آناهیتا) و «میترَه» (میترا/ مهر) یاد می‌کند و اردشیر سوم در چهار کتیبه خود در تخت‌جمشید (A3Pa,b,c,d) درخواست و دعای خود را بجز اهورامزدا، تقدیم به «میثرَه» (میترا/ مهر) نیز می‌کند. (تفاوت در نگارش‌های دوگانة «میتره» و «میثره» بخاطر وجود همین تفاوت در اصل کتیبه‌ها است).

[hidepost]

معنای اصطلاحی دقیقِ واژه فارسی باستان «دهیائوم» که با واژه اوستایی «دَهْیو» هم‌ریشه است، به درستی دانسته نیست. ممکن است «دهیائوم» معنای اصطلاحی سیاسی و برابر با «کشور» داشته باشد و یا معنایی اقلیمی و برابر با «سرزمین» یا «ناحیه». واژه فارسی «دِه» با معنای نوین خود، بازماندی از همین واژه کهن است.

آوانوشت «اَهورَ‌مَزداهْ» (به عنوان نام خاص خدای بزرگ ایرانیان و نه الزاماً زرتشتیان) بر اساس پیشنهاد والتر هینتس انتخاب شده است. قرائت متداول و متکی به رونالد کنت عبارت است از: «ائورَمَزداهْ». نگارنده گمان‌ می‌برد که با توجه به ساختار ترکیبی این نام، آوانوشت «اَهورَ‌ه‌مَزداهْ» قابل بررسی باشد.

واژه «دوُشْیارا» که عامداً و بخاطر تکیه بر دو بخش جدایی‌ناپذیرش، آنرا به شکل «دوُشْ-یارا» نوشتم؛ از دو پاره «دوش» به معنای «بد» (قیاس شود با همین واژه و همین معنا در زبان اوستایی و نیز تا حدودی در زبان فارسی همچون «دُشمن») و «یار» به معنای «سال» (قیاس شود با واژه‌های «یار/ یِر» و ساخت‌های دیگر آن با همین معنا در بسیاری از زبان‌های ایرانی و هندواروپایی قدیم و جدید) تشکیل شده است. منظور از «بدسالی/ سال بد» در آن زمان (چنانکه در دوران معاصر نیز تا اندازه‌ای متداول است)، ظاهراً سال کم‌باران و خشکسالی بوده است. با گسترش معنای اصطلاحی این واژه مرکب، ممکن است بتوان آنرا برابر با «گرسنگی» نیز گرفت.

معنا و کارکرد واژه «دْرَئوگَه» (دروغ) در این کتیبه و دیگر کتیبه‌های بازمانده از داریوش بزرگ به درستی دانسته نیست. نمی‌دانیم که آیا داریوش از واژه «درئوگه» برابر اوستایی آن یعنی «دروج» را در نظر دارد که برای تباه‌کنندگان سامان هستی و هرگونه نیروی شر که در تقابل با اهورامزداست بکار می‌رفته؛ یا مغان پرنفوذ و تمامیت‌خواه را در نظر داشته (قابل قیاس با جشن مَغوژتی/ مَگوفونیا یا مُغ‌کشی در شانزدهم ماه بَغیادی/ مهرماه)؛ و یا چنانکه از محتوای کتیبه دیگرش در بیستون برمی‌آید، «شورش» و «شورشگران» را در نظر دارد. در هر صورت، معنای واژه «دْرَئوگَه» یا «دروغ» در آن زمان برابر و منحصر به معنای فعلی آن یعنی سخن کژ و نادرست و خلاف واقع نبوده است.

چنین خواست‌ها و آرزوهایی، بی گمان برگرفته از اندیشه خردمندان ایران‌زمین و رنج‌های فراوان و طولانی‌مدت مردمان این سرزمین بوده است. مردم رنج‌کشیده‌ای که بیش از هر چیز از هجوم جهان‌گشایان مسلح و غارتگر، خشکسالی و کمبود مواد غذایی آزار می‌دیده‌اند.

[/hidepost]

 آ   ا   ب  پ  ت  ث  ج  چ  ح  خ  د  ذ  ر  ز  ژ  س  ش  ص  ض  ط  ظ  ع  غ  ف  ق  ک  گ  ل  م  ن  و  هـ  ی