Skip to content
 

شاهین (وارغن، وارغنه)

شاهین: وارِغَن و وارَغْنَه (اوستایی). پرنده گرامی و بلندآوازه ایرانیان که نقش آن به عنوان نشان در درفش‌ها بکار می‌رفته است. شاهین با صفت «مُرغان‌مرغ» همراه می‌شود که به مفهوم سرور پرندگان است. در بهرام‌یشت اوستا از آن یاد شده است: «آن کس که استخوانی از وَرِغْنَه» یا پَری از این پرنده دلیر را با خود داشته باشد، هیچ توانا مردی نتواند او را کُشت و نتواند او را از جای بدر بَرد. آن پَر، ارجمندی بسیار و فَرّ بسیار بهره آن کس کند و او را پناه بخشد. آن پَر مرغِ‌مرغان» (بند 36 بهرام‌یشت). «برای هفتمین بار، بهرام آفریده اهورا به پیکر پرنده وارَغْنَه که از پایین می‌گیرد و از بالا می‌دَرد، به پیش آمد. او که در میان مرغان، تندترین است. او که در میان بلندپروازان، سبک‌پروازترین است. در میان جانوران تنها اوست که خود را از تیر پَرّان می‌رهاند. هر چند آن تیر خوب پرتافته شده، چنان بپّرد که شهپری آراسته، به هنگام سپیده‌دمان پرواز می‌کند. او که شب هنگام، خوراک شب می‌جوید و هنگام بامداد، خوراک بامدادی را جوینده است. او که در تنگه‌های کوه‌ها بال می‌گشاید، که بر ستیغ کوهساران بال می‌گشاید، که بر دره‌ها و رودها بال می‌گشاید، که بر فراز درختان بال می‌گشاید و به آوای پرندگان گوش فرا می‌دهد. بهرام، اینچنین به پیش آمد» (بندهای 19 تا 21 بهرام‌یشت).

اهمیتی که مردمان باستان برای شاهین قائل بوده‌اند، موجب می‌شود تا نقش او یا بال‌های او را در آثار هنری و باورداشت‌های خود بکار گیرند.

انسان از دستیابی به آسمانی که پهنه فرمانروایی خدایان و تمامی نیروهای نیک و بد حاکم بر سرنوشت او بودند، ناتوان بود. اما توانایی پرواز در پرندگان و دستیابی آسان و سریع آنان به گستره آسمان موجب شده بود تا پرندگان و به ویژه شاهین که دورپروازترین آنان بود، جایگاهی ممتاز در اندیشه و باورهای مردمان داشته باشند و آنان را- همچون کوه‌ها- واسطه‌ای میان زمین و آسمان و نیروهای کیهانی آن بدانند. شاهین یکی از صورت‌های فلکی نیز بوده است.

[hidepost]

در آثار هنری بازمانده از دوران پیش‌تاریخی، به نحو چشمگیری بر بزرگی و توانایی بال پرندگان و نیز بر قدرت چنگال‌های پرندگان شکاری تأکید شده است. انسان آغازین- به ویژه در دوره‌‌های کم‌غذای یخبندان‌ها- مصائب و مشقت خود برای تهیه غذا را با توانایی و سرعت و قابلیت‌های پرندگان شکاری در تهیه شکار مقایسه می‌نمود و این مقایسه موجب افزایش جایگاه برتر و احترام‌برانگیز پرندگان در ذهن و باورهای او می‌شد.

انسان از زمانی که نخستین قلم‌های سنگی خود را بر دست گرفت، و از زمانی که به نگارگری روی سفال روی آورد؛ کشیدن تصویری از پرندگان و یا بال آنان را آغاز کرد و به فراوانی آنرا تکرار نمود. تأکید و دلبستگی انسان برای رسم نگاره‌های پرندگانی از خانواده شاهین‌سانان بیش از پرندگان دیگر بوده است.

خانواده بزرگ شاهین‌سانان یا عقاب‌سانان اعم از شاهین، بالابان، دلیجه، عقاب، عقاب طلایی، شهباز، سارگپه، قرقی، انواع پرندگان تیره قوش‌ها همچون سنقر و هما و نیز دیگر پرندگان خانواده شکاری شاهین‌سانان، در سراسر ایران‌زمین و عموماً شرق باستان به فراوانی وجود داشته‌اند. شاهین و دیگر پرندگان هم‌خانواده آن، علاوه بر اینکه به عنوان پرنده‌ای تیزپرواز و جسور و توانا توجه و احترام مردمان باستان را به خود جلب کرده بودند، نمادی از خورشید نیز دانسته می‌شدند.

آنچه موجب می‌شده است تا مردمان باستان شباهت‌ها و پیوندهایی را میان خورشید و شاهین احساس کنند و آن دو را از آن یکدیگر بدانند در این بوده است که بال‌های ظاهری خورشید را با چشم احساس می‌کرده‌اند و بدان باور داشته‌اند که خورشید را دو بال و یک دُم همراهی می‌کند. این دم و بال‌ها، به هنگام طلوع و غروب خورشید در پشت کوه‌های افق، از پشت ابرها، به هنگام خورشیدگرفتگی، و نیز به هنگام تنگ‌کردن پلک‌های چشم، به آسانی دیده می‌شده است. از سوی دیگر، شاهین نیز به عنوان بلندپروازترین و دورپروازترین پرندگان، نزدیکترین موجودات زمینی به خورشید دانسته می‌شده است. بعدها نقش خورشید و شاهین، در یکدیگر ادغام می‌گردند و نگاره خورشید بالدار را بر می‌سازند. ← گوی بالدار.

در هنر مصر باستان، نگاره «هور/ هُروس» (خدای خورشید) با سری به مانند شاهین نشان داده می‌شده است. در میان مردمان آمریکای لاتین باستان نیز چنین باوری در میان بوده است که روان درگذشتگان به پیکر شاهین در می‌آید و بسوی خورشید پرواز می‌کند.

جایگاه شاهین در میان جوامع باستان به اندازه‌ای بوده است که بسیاری از مُهرها، نشان‌ها و درفش‌ها، دربردارنده نقشی از این پرنده محبوب بوده است. سنتی دیرین که همچنان به حیات خود ادامه داده و اکنون نیز نشان بسیاری از کشورها مزین به تصویر یکی از اعضای خانواده شاهین‌سانان است.

[/hidepost]

 آ   ا   ب  پ  ت  ث  ج  چ  ح  خ  د  ذ  ر  ز  ژ  س  ش  ص  ض  ط  ظ  ع  غ  ف  ق  ک  گ  ل  م  ن  و  هـ  ی