Skip to content
 

سده (سذق، سره، خرپچار، کوسه‌ناقالدی، سده‌سوزی، سره‌سوزی، کرده، هله‌هله)

سَدَه: سَذَق/ سَرِه/ خِرپَچار/ کوسِه‌ناقالدی/ سَدَه‌سوزی/ سَرِه‌سوزی/ جشن چوپانان/ کُردِه/ هَلِه‌هَلِه/ شب گزنه. جشن و آیینی کهن که در چله زمستان و چهلمین روز پس از یلدا (زایش خورشید) و در شامگاه روز دهم بهمن‌ماه (آبان‌روز از بهمن‌ماه) برگزار می‌شده است.

جشن سَدَه از بزرگترین جشن‌های‌ آتش در ایران است. در این جشن و در آغاز شامگاه دهم بهمن‌ماه، مردمان بر بلندای کوه‌ها و بام خانه‌ها، آتش‌هایی برمی‌افروخته و هنوز هم کم‌‌وبیش بر می‌افروزند. جشن سده (همچون جشن نوروز و جشن یلدا) در سنت دینی زرتشتیان پذیرفته نشده و متون پهلوی و زرتشتی در این زمینه ساکت است.

امروزه این مراسم در میان روستا‌نشینان شمال شرقی کشور (همچون آزادوَر و روستاهای دشت جوین)، در بخش‌هایی از افغانستان و آسیای میانه (با نام «خِرپَچار»)، در کردستان (پیرامون سلیمانیه و اورامانات)، نواحی مرکزی ایران (با نام‌های «هَلِه‌هَلِه»، «کُرده»، «جشن چوپانان») و در میان برخی روستانشینان و عشایر لرستان، کردستان، آذربایجان و کرمان رواج دارد. در گذشته، جشن سده در چند روز متوالی برگزار می‌شده است و امروزه نیز این شیوه در ناحیه کوهستانی وخان در پامیر (شمال‌شرق افغانستان) ادامه دارد و جشن سده در پنج روز متوالی منتهی به دهم بهمن‌ماه برگزار می‌شود.

[hidepost]

مردمان نواحی مختلف در این شب در کنار شعله‌های آتش و با توجه به زبان و فرهنگ خود، سرودها و ترانه‌های گوناگونی را خوانده و آرزوی رفتن سرما و آمدن گرما را می‌کنند. جشن‌خوانی، بازی‌ها و نمایش‌های دسته‌جمعی بخشی از آیین‌های جشن سده است که یکی از آنها «کوسِه‌ناقالدی» نام دارد. برای اجرای کوسه‌ناقالدی دو نفر در کوچه‌ها به نوازندگی و سرودخوانی می‌پردازند و به در طویله‌ها و زاغه گوسفندان ضربه می‌زنند. یکی از این دو نفر نقش «کوسه» و دیگری نقش «تَکِه/ تگه» (بُز نر) را به عهده می‌گیرد. کوسه با پوشیدن جامه‌های عجیب، دست و صورت خود را سیاه کرده و تکه پوست بزی با دو شاخ بر سر کشیده و دست و صورت خود را سپید می‌کند. گاه پسر نوجوانی نیز در نقش زن کوسه به نمایش می‌پردازد.

پیوند دادن جشن سده به هوشنگ‌شاه، اشتباهی متداول و ناشی از دخل‌و‌تصرف در شاهنامه فردوسی بوده است. مهمترین دلیل پیدایش این جشن، انجام آیین‌هایی نمادین برای کاستن از شدت سرما و نیز چهلمین زادروز خورشید است.

[/hidepost]

 آ   ا   ب  پ  ت  ث  ج  چ  ح  خ  د  ذ  ر  ز  ژ  س  ش  ص  ض  ط  ظ  ع  غ  ف  ق  ک  گ  ل  م  ن  و  هـ  ی