Skip to content
 

زبان سغدی

زبان سُغدی: از زبان‌های ایرانی شرقی. زبانی که در سرزمین سُغد در ماوراء‌النهر رایج بوده و به خط سغدی کتابت می‌شده است. دامنه گسترش این زبان شامل سرزمین پهناوری از شرق دریای کاسپین/ مازندران در غرب آسیای میانه تا آسیای میانه شرقی، مغولستان، دشت‌های سیبری، شمال شبه‌قاره هند، افغانستان و استان‌های سین‌کیانگ (خُتَن) و کانسو در شمال غربی چین را در بر می‌گرفته است. زبان سغدی با زبان‌های خورازمی و سکایی نزدیکی دارد. این زبان در سده‌های نخست میلادی زبان عمومی و رایج آسیای میانه بوده و در حدود سده ششم هجری متروک شده است. تعدادی از واژگان زبان سغدی در کتاب آثارالباقیه از ابوریحان بیرونی بکار رفته است، اما چون بدون مصوت هستند، تلظ درست و دقیق آنها ممکن نیست. زبانی که امروزه در یَغناب و نواحی رود زرافشان (در ازبکستان امروی) رایج است، بازمانده‌ای از زبان سغُدی بشمار می‌رود.

[hidepost=0]زبان سغدی برخلاف بسیاری از زبان‌های ایرانی شرقی دارای متون و ادبیات مکتوب دینی و غیردینی بوده و بسیاری از نمونه‌های آن تا به امروز بازمانده است. بیشتر آثار دینی بازمانده به زبان سغدی، متون دینی بوداییان، مانویان و مسیحیان بوده است. آثار غیردینی نیز شامل مجموعه‌ای از اسناد تجاری و نیز متون ادبی و داستان‌ها بوده‌اند: داستان سه‌ماهی، داستان مروارید سنب، داستان پیرمرد خوش‌اقبال، داستان بازرگان و روح دریا، داستان میمون و روباه، داستانی شبیه به سرگذشت اصحاب کهف، قطعه‌ای در نکوهش می‌خواری، و روایت سغدی داستان رستم. بسیاری از داستان‌های سغدی شباهت زیادی با قصه‌های کلیله و دمنه دارند (قریب، مطالعات سغدی، 1386؛ زرشناس، جستارهایی در زبان‌های ایرانی میانه شرقی، 1380). متون بازمانده به زبان سغدی که روی کاغذ، سکه، قطعات چوبی و سفالی نوشته شده‌اند، عمدتاً در نواحی دونهوآنگ و غارهای هزاربودا، کوه مُغ در نزدیکی پنج‌کَنت، محوطه باستانی شهر افراسیاب در نزدیکی سمرقند و دره چیترال در شمال پاکستان پیدا شده‌اند. همچنین ← خط سغدی و کوه مُغ و دونهوآنگ.[/hidepost]

 آ   ا   ب  پ  ت  ث  ج  چ  ح  خ  د  ذ  ر  ز  ژ  س  ش  ص  ض  ط  ظ  ع  غ  ف  ق  ک  گ  ل  م  ن  و  هـ  ی