Skip to content
 

خلیج فارس

خلیج فارس: خلیج جنوب ایران که از تنگه هرمز آغاز می‌شود و تا دهانه اروندرود (شط‌العرب سابق) ادامه می‌یابد. در شاهنامه فردوسی و متون جغرافیای تاریخی از آن با عنوان دریای پارس/ دریای فارس یاد شده و این نام علاوه بر خلیج فارس، شامل دریای عمان نیز می‌شده است.

نام «فارس» در عبارت «خلیج فارس» دلالت بر قومیت یا ناحیه و استانی به نام فارس نمی‌کند و منظور از فارس در اینجا دقیقاً مترادف با کشور «ایران» است. چنانکه می‌دانیم هخامنشیان (و به ویژه داریوش یکم) نام ناحیه خاستگاه خود را به کل قلمرو خود تعمیم دادند و کشور متبوع خود را «پارس» (در کتیبه‌های فارسی باستان: «پارسَه») نامیدند. از همین جا نام «پارس» به عنوان کشوری که بعدها (و شاید قبل‌تر از آن) «ایران» نامیده شد، در دستگاه‌های دیپلماسی آن زمان رایج شد و به متون سیاسی و تاریخی یونان باستان (و سپس روم باستان) راه پیدا کرد. در سده‌های میانه، این نام با تلفظ‌های «پرشیا»، «پرس»، «پرشن»، و اخیراً «پرژن» به متون لاتینی و سراسر مغرب‌زمین راه یافت و در همه جا این نام مترادف با کشور «ایران» به کار رفت. شهرت و کاربرد فراوان این نام در طول تاریخ موجب شد که حتی نویسندگان ایرانی و تاریخ‌نگاران شرقی دوره اسلامی (از جمله فردوسی در شاهنامه) نیز به گستردگی از آن استفاده کردند و صورت‌های «پارس»، «فارس»، «الفارس»، «فُرس» یا «الفُرس» را در آثار خود ثبت کرده‌اند که در همه جا دلالت بر کشور «ایران» می‌کند.

در نتیجه، چنانکه عبارت‌های Persian Calendar و Persian Languages به ترتیب مترادف با «گاهشماری ایرانی» و «زبان‌های ایرانی» است، عبارت Persian Gulf نیز مترادف با «خلیج ایرانی» است.

توزیع و فراوانی نام فارس یا Persian برای نام دریای جنوب ایران، در آثار جغرافیایی و تاریخی دوران باستان، میانه و معاصر بسیار بیش از آنست که حتی بتوان فهرستی کامل از آنها به دست داد. در اینجا به چگونگی نام خلیج فارس در چند منبع مهمتر اشاره‌ای گذرا می‌‌شود:

[hidepost]

هسیود (سده هشتم یا هفتم قبل از میلاد) در سرودهای تبار خدایان: «فاسیس»؛ هکاتایوس میلتوسی (سده ششم قبل از میلاد) در نقشه جهان: «خلیج پرسیکوس»؛ اِراتُستِنِس (سده سوم قبل از میلاد) در نقشه جهان: «دریای پرسیس»؛ بطلمیوس (سده دوم قبل از میلاد) در نقشه جهان: «خلیج پرسیس»؛ استرابون (سده یکم قبل از میلاد) در نقشه جهان: «دریای پرسیس»؛ زید بلخی (سده سوم هجری) در نقشه جهان: «بحر فارس»؛ یعقوبی (سده سوم هجری) در کتاب تاریخ یعقوبی: «بحر فارس»؛ ابن‌خردادبه (سده چهارم هجری) در کتاب المسالک والممالک: «البحرالفارسی»؛ ابن‌رسته اصفهانی (سده چهارم هجری) در کتاب اعلاق‌النفیسه: «بحر فارس»؛ مسعودی (سده چهارم هجری) در کتاب‌های مروج‌الذهب و التنبیه والاشراف: «خلیج فارس و الخلیج‌الفارسی» (کتاب مروج‌الذهب مسعودی به تاریخ تألیف سال ۳۳۶ هجری قمری/ ۳۲۶ هجری خورشیدی، کهن‌ترین اثر مکتوبی است که نام «خلیج فارس» عیناً در متن عربی آن آمده است.)؛ اصطخری (سده چهارم هجری) در کتاب مسالک و ممالک: «بحر فارس»؛ ابن‌فقیه (سده چهارم هجری) در کتاب البلدان: «بحر فارس»؛ طبری (سده چهارم هجری) در تاریخ طبری: «بحر فارس»؛ ابوریحان بیرونی (سده چهارم و پنجم هجری) در کتاب‌های تحقیق ماللهند و تحدید نهایات‌الاماکن: «خلیج فارس» و نیز در التفهیم لاوائل صناعه‌التنجیم: «دریای بارس»؛ ابن‌حوقل (سده چهارم هجری) در کتاب صوره‌الارض: «بحر فارس»؛ جیهانی (سده چهارم هجری) در کتاب اشکال‌العالم: «بحر فارس»؛ مؤلف ناشناخته (سده چهارم هجری) در کتاب صوره‌الارض: «بحر فارس»؛ فردوسی (سده چهارم هجری) در کتاب شاهنامه: «دریای پارس»؛ مقدسی (سده چهارم هجری) در کتاب احسن‌التقاسیم: «بحر فارس»؛ شیخ طوسی (سده پنجم هجری) در کتاب التبیان فی تفسیر القرآن: «بحر فارس»؛ شیخ طبرسی (سده ششم هجری) در کتاب مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن: «بحر فارس»؛ یاقوت حموی (سده هفتم هجری) در کتاب معجم‌البلدان: «بحر فارس»؛ خواجه نصیر طوسی (سده هفتم هجری) در کتاب تذکره نصیریه: «خلیج فارس»؛ ابن اثیر (سده هفتم هجری) در کتاب الکامل فی‌التاریخ: «بحر فارس»؛ قزوینی (سده هفتم هجری) در نقشه جهان: «خلیج فارس»؛ شمس‌الدین دمشقی (سده هشتم هجری) در کتاب نخبه‌الدهر: «البحر الفارسی»؛ ابوالفداء (سده هشتم هجری) در کتاب تقویم‌البلدان: «بحر فارس»؛ النویری (سده هشتم هجری) در کتاب نهایه‌الارب فی فنون‌الادب: «خلیج فارس»؛ ابن‌کثیر (سده هشتم هجری) در کتاب تفسیر القرآن‌العظیم: «بحر فارس»؛ ابن‌بطوطه (سده هشتم هجری) در کتاب تحفه‌النظار: «بحر فارس»؛ ابن‌خلدون (سده نهم هجری) در کتاب العبر: «بحر فارس»؛ رفاعه الطهطاوی (سده سیزدهم هجری) در کتاب التعریبات الشافیه: «الخلیج‌الفارسی».

 این فراوانی نام‌ها در اسناد تاریخی در حالی است که سندی مغایر وجود ندارد که نام دیگری بجز آن را ثبت کرده باشد.

 

[/hidepost]

 آ   ا   ب  پ  ت  ث  ج  چ  ح  خ  د  ذ  ر  ز  ژ  س  ش  ص  ض  ط  ظ  ع  غ  ف  ق  ک  گ  ل  م  ن  و  هـ  ی