Skip to content
 

چهارطاقی نویس (چهارطاقی برزو)

چهارطاقی نویس: چهارطاقی بُرزو. این چهارطاقی در کوهدشت موسوم به «دشت بروز» در دامنه ارتفاعات غربی روستای نویس در ۱۷ کیلومتری شمال شرق تفرش (به خط مستقیم)، در بخش خلجستانِ استان قم جای دارد. مردم محلی این بنا را به طور سنتی با نام «چارطاق/ چارطاقی» می‌شناسند.

برای رسیدن به این چهارطاقی می‌باید در کیلومتر ۲۵ جاده ساوه به سلفچگان و پیش از سه‌راهی تفرش، به سوی غرب و راهی که به قاهان می‌رود، پیچید. پس از طی ۲۲ کیلومتر در این راه کوهستانیِ، و پس از بخش قاهان، به روستای کوهستانی و پلکانی‌مانند نویس خواهیم رسید. نزدیک به یک کیلومتر پس از نویس و در ادامه همین جاده، راه مالرویی در سمت راست جدا می‌شود که با گذر از دره‌ای نسبتا عمیق و رودخانه‌ای فصلی که آکنده از درختان گردوی کهنسال است، به نزدیکی چهارطاقی می‌رسد.

چهارطاقی نویس یکی دیگر از نمونه‌های چهارطاقی‌های منفرد در ایران با شکل متقارن چهار وجهی و با قاعده مربع است. بنا از چهار پایه با چهار طاق تشکیل شده که گنبدی به واسطه چهار فیلپوش بر روی آنها ساخته شده است. مصالح بنا منحصراً عبارت است از قلوه سنگ و لاشه‌سنگ‌های بدون تراش با ملات گچ. چهار سوی بنا، چشم‌اندازی باز و بدون هیچگونه در یا پنجره و مانعی است.

گنبد بنا و بخش‌های وسیعی از پایه‌ها و طاق‌ها به مرور زمان تخریب شده‌اند که در چند سال اخیر با دقتی کم بازسازی شده‌اند. در این بازسازی، پایه‌ها و محوطه بنا مستحکم گردیده‌اند و آبراهه کوچکی همراه با دیواری کوتاه برای حفاظت از بنا در فاصله چهارطاقی با کوه و نیز در نیمی از دو سوی بنا ساخته شده است. اما از ساخت مجدد گنبد فروریخته و فیلپوش‌ها خودداری شده و چپیره زیر گنبد تا اندازه‌ای ناپدید شده است.

مختصات چهارطاقی عبارت است از ۳۴ درجه و 44.1 دقیقه شمالی، ۵۰ درجه و 11.48 دقیقه شرقی (دقت اندازه‌گیری 0.01± دقیقه). ارتفاع بنا از سطح دریا ۱۸۴۰ متر و از کف رودخانه مجاور ۵۵ متر است (دقت اندازه‌گیری ارتفاع‌ها ۵± متر).

محور بنا با چهار جهت اصلی به اندازه ۱۸ درجه میل غربی دارد و ضلعی از بنا که رو به کوه است، با شمال جغرافیایی ۱۸ درجه غربی فاصله دارد (دقت اندازه‌گیری ۱±  درجه). ناهمواری‌های افق شرقی در کمان‌ نقطه‌ طلوع انقلاب تابستانی تا نقطه طلوع انقلاب زمستانی عبارت است از کوه‌هایی با ارتفاع ۲ تا ۵ درجه (دقت اندازه‌گیری ۳۰٪±) از دید ناظر.

مساحت چهارطاقی نویس 80.1 متر مربع و طول هر ضلع آن ۸٫۹۵ متر است (دقت اندازه‌گیری طول‌ها ۵± سانتیمتر). طول بیرونی هر یک از پایه‌ها 2.50 متر و فاصله میان پایه‌ها 3.95 متر است. نسبت طول هر یک از پایه‌ها به طول ضلع بنا در این چهارطاقی 1:3.58 است.

ویژگی‌های کالبدی و خصوصیات معماری و سازه بنا نشان می‌دهد که هم عصر با دیگر چهارطاقی‌های منفرد ایران است و قدمتی در حدود ۲۰۰۰ سال دارد. بنا را می‌توان به اواخر دوره اشکانی (پارتی) و به احتمال کمتر به اوایل دوره ساسانی منسوب کرد.

اندازه‌گیری‌های نگارنده نشان می‌دهد که در چهارطاقی نویس نیز همچون دیگر چهارطاقی‌های منفرد ایران و از جمله چهارطاقی مشهور نیاسر، ملاحظات تقویمی و تناسب با نقاط طلوع خورشید به هنگام اعتدالین و نیز انقلاب‌های تابستانی و زمستانی بکار بسته شده است. محور و ساختار بنا و نسبت اندازه طول پایه‌ها به فاصله میان آنها و زاویه‌های منتج شده از آن با توجه به ارتفاع افق محلی به گونه‌ای است که در هنگام‌‌هایی از سال، پرتوهای خورشید در راستاهای سنجیده شده‌‌ای از بنا می‌تابند و از روزنه‌های میان پایه‌ها دیده می‌شوند.

چنانکه در نقشه دیده می‌شود، نقطه طلوع انقلاب زمستانی در امتداد قطر بنا (خط‌دیدهای iq و gm) است و نقاط طلوع خورشید در اعتدالین و انقلاب تابستانی، در راستای دو خط‌دید متقارن هستند که فاصله یکسانی با محور میانی دارند و از مرکز بنا می‌گذرند. (دقت ترسیم خط‌دیدها به دلیل بازسازی بنا ۲± درجه است).

در اعتدال بهاری و پاییزی یعنی در نوروز و مهرگان باستانی (آغاز ماه مهر) پرتوهای خورشید بامدادی در روزنه تشکیل شده میان گوشه‌های g و q دیده می‌شود. در حالیکه در انقلاب تابستانی نیز پرتوهای خورشید بامدادی در روزنه تشکیل شده میان گوشه‌های b و v دیده می‌شود. چنانکه در نقشه دیده می‌شود، خط‌دید اعتدالین با خط‌دید انقلاب تابستانی، فاصله یکسان و برابری با محور بنا دارند. ← چهارطاقی.

 آ   ا   ب  پ  ت  ث  ج  چ  ح  خ  د  ذ  ر  ز  ژ  س  ش  ص  ض  ط  ظ  ع  غ  ف  ق  ک  گ  ل  م  ن  و  هـ  ی