Skip to content
 

چهارطاقی بتخانه آتشکوه

چهارطاقی بتخانه آتشکوه: چهارطاقی‌ای در دامنه غربی ارتفاعات موسوم به آتشکوه در جنوب روستای آتشکوه در ۱۶ کیلومتری جنوب غرب دلیجان و 10 کیلومتری شرق نیمه‌وَر/ نیموَر. نام آتشکوه برای کوه و روستا از بازمانده‌های میل پیام‌رسانی در بالای کوه گرفته شده است. گنبد این چهارطاقی و طاق‌های آن به مرور زمان تخریب شده‌ اما هر چهار پایه بنا تا حد زیادی سالم باقی مانده‌اند.

کوه‌های جنوبی مشرف به روستا به نام آتشکوه شناخته می‌شوند. اهالی منطقه بر اساس روایت‌های سینه به سینه معتقدند که بر بالای این کوه یک میل کوچک پیام‌رسانی با آتش بوده که در دیدرس میل‌های دیگری در شهرهای محلات و نراق بوده است. آنان نام کوه و روستا را برگرفته از آتش‌افروزی بر بالای همان میل می‌دانند. این کوه و دامنه شمالی آن، به خوبی به تمامی دشت دلیجان و کوه‌های اردل و نراق در آن سوی دشت، مسلط است. اکنون بازمانده‌ها و ویرانه‌های سازه‌های تدافعی و پیام‌رسانی بر بالای کوه‌های مشرف به روستا دیده می‌شود که از جمله با دو نام «دز» و «زرده قلعه» شناخته می‌شوند.

بنای چهارطاقی که عموم مردم محلی آنرا به طور سنتی با نام «بُتخونه/ بتخانه» می‌شناسند و دیگران آنرا به نادرستی با نام آتشکده آتشکوه هم خطاب می‌کنند، در فاصله اندکی از جنوب روستا و بر پایین یال کوه آتشکوه نهاده شده است. در مجاورت چهارطاقی و کوه بقایای خشک‌رودی دیده می‌شود که کوه و چهارطاقی را دور می‌زند و آنرا به شکل شبه‌جزیره‌ای در می‌آورد. عمق متوسط این خشک‌رود دو متر و پهنای متوسط آن پنج متر است. کوه آتشکوه از صخره‌های سخت و یکپارچه تشکیل شده که شباهت زیادی با کوه مجاور چهارطاقی نیاسر دارد.

برای رسیدن به این چهارطاقی می‌باید در کیلومتر ۱۱ جاده دلیجان به محلات، به سوی جنوب و راهی آسفالته که به سوی روستای آتشکوه و معدن سنگ آن می‌رود، پیچید. پس از طی پنج کیلومتر در این راه نیمه کوهستانیِ، به روستای آتشکوه و درخت چنار کهنسالی که در کنار راه سر برکشیده است، خواهیم رسید. چهارطاقی در مجاورت روستا است و از کنار جاده به خوبی دیده می‌شود.

چهارطاقی بتخانه یکی دیگر از نمونه‌های چهارطاقی‌های منفرد در ایران با شکل متقارن چهار وجهی و با قاعده مربع است. بنا از چهار پایه با چهار طاق تشکیل شده که گنبدی به واسطه چهار فیلپوش و تیرهای چوبی بر روی آنها ساخته شده است. مصالح بنا عبارت است از لاشه‌سنگ‌های بدون تراش با ملات آهک و با روکاری از سنگ‌های بزرگ و تراش‌خورده در پایه‌ها و آجرهایی با پخت مرغوب همراه با تیرهای چوبی در طاق‌ها و احتمالاً در گنبد فرو ریخته. بیشتر سنگ‌های بکار رفته در ساخت بنا، سنگ رسوبی متخللی است که دارای جرم حجمی کمی برابر با 2.2 و ماندگاری زیاد است. این نوع سنگ با جرم حجمی 2.1 در ساخت چهارطاقی نیاسر نیز بکار رفته است. چهار سوی بنا- همچون دیگر چهارطاقی‌های منفرد ایران- چشم‌اندازی باز و بدون هیچگونه در یا پنجره و مانعی است.

گنبد بنا و طاق‌ها به مرور زمان تخریب شده‌ اما هر چهار پایه بنا تا حد زیادی سالم باقی مانده‌اند. پایه‌ها در نوع خود جالب و منحصر بفرد هستند و میانهٔ بلندای دو جبهه درونی آنها به شکل قطاعی از ‌دایره ساخته شده‌اند که موجب ایجاد پلانی به شکل «دل» شده است. آنچه از پایه‌ها و بازمانده‌های طاق‌ها بر جای مانده است، حدود ۸ تا ۱۰ متر ارتفاع دارد و این نکته با توجه به طول ضلع‌های بنا که 12.5 متر است، می‌رساند که یکی از بزرگترین چهارطاقی‌های زمان خود بوده است.

در بازسازی و مرمتی که در سال‌های گذشته اجرا شده است، پایه‌های بنا مستحکم گردیده و دیوارک کوتاهی در فاصله جنوب چهارطاقی با کوه ساخته شده است. مرمت و بازسازی بخش‌های پایینی پایه‌ها و کف اصلی بنا بدون دقت کافی انجام شده است.

مختصات چهارطاقی عبارت است از ۳۳ درجه و 33.9 دقیقه شمالی، ۵۰ درجه و 38.0 دقیقه شرقی (دقت اندازه‌گیری 0.1± دقیقه). ارتفاع بنا از سطح دریا ۱۶۷۳ متر و از کف زمین‌های زراعی مجاور حدود ۵ متر است.

محور بنا با چهار جهت اصلی به اندازه ۱۰ درجه میل غربی دارد و ضلعی از بنا که رو به روستا است، با شمال جغرافیایی/ ستاره قطبی ۱۰ درجه غربی فاصله دارد (دقت اندازه‌گیری ۱±  درجه). ناهمواری‌های افق شرقی در کمان‌ نقطه‌ طلوع انقلاب تابستانی تا نقطه طلوع انقلاب زمستانی عبارت است از کوه‌هایی با ارتفاع ۱ تا ۱۵ درجه (دقت اندازه‌گیری ۳۰٪±) از دید ناظر. ارتفاع افق انقلاب تابستانی ۱ درجه، ارتفاع افق اعتدالین ۸ درجه و ارتفاع افق انقلاب زمستانی ۱۵ درجه است. مکان‌یابی و ساخت چهارطاقی به گونه‌ای محاسبه و اجرا شده است که طلوع خورشید در انقلاب تابستانی در لبه شمالی کوه و طلوع خورشید در انقلاب زمستانی در لبه جنوبی کوه رخ می‌دهد. با توجه به ارتفاع ۱۵ درجه‌ای نقطه انقلاب زمستانی، طلوع خورشید با تأخیری چشمیگر در ساعت 08.20 دقیقه روی می‌دهد.

مساحت چهارطاقی بتخانه 156.25 متر مربع و طول هر ضلع آن 12.50 متر است (دقت اندازه‌گیری طول‌ها ۵± سانتیمتر). طول بیرونی هر یک از پایه‌ها 2.95 متر و فاصله میان پایه‌ها 6.60 متر است. نسبت طول هر یک از پایه‌ها به طول ضلع بنا در این چهارطاقی 1:4.237 است.

ویژگی‌های کالبدی و خصوصیات معماری و سازه بنا نشان می‌دهد که هم عصر با دیگر چهارطاقی‌های منفرد ایران است و قدمتی در حدود ۲۰۰۰ سال دارد. بنا را می‌توان به اواخر دوره اشکانی (پارتی) و به احتمال کمتر به اوایل دوره ساسانی منسوب کرد.

در کنار جبهه شمال غربی چهارطاقی بازمانده‌ٔ سازه‌ای ایوان‌مانند و پیشخوان‌گونه به چشم می‌خورد که در زمان‌های جدیدتر ساخته شده‌ و ارتباطی با سازه اصلی چهارطاقی ندارد. ممکن است در گذشته کوشش شده باشد تا با افزودن بخش‌هایی الحاقی به بنا از آن برای کاربری‌های دیگری استفاده کنند. یکی از این کاربری‌های مفروض می‌تواند بهره‌گیری از بنا به عنوان یک آتشکده باشد. با اینکه اکنون اطلاق عنوان آتشکده به چهارطاقی آتشکوه متداول است، اما تاکنون هیچگونه آثار و بازماندهٔ در پیوند با آتش و آتش‌افروزی در بنا و محوطه آن مشاهده نشده است. چنانکه در هیچیک از چهارطاقی‌های دیگر دیده نشده است. هر چند که فرض وجود یک چنین کاربری، مغایرتی با ویژگی‌های تقویمی بنا و رصد خورشید ندارد.

تا آنجا که نگارنده اطلاع دارد، در متون کهن و تاریخی اشاره‌های گوناگونی به بناها و آثار باستانی نیمور شده، اما نامی از این چهارطاقی به میان نیامده است. نخستین بررسی و ثبت مشاهدات از این بنا متعلق به هوتوم شیندلر و آندره گدار در دهه ۱۳۱۰ هجری شمسی است. گدار ابتدا از بنا با عنوان آتشگاه یاد می‌کند و نقشه‌ای از دیوار محاطی و دهلیزهای احتمالی آن بر اساس تصوراتی که می‌کرده است، رسم می‌کند؛ اما سپس با توجه به قرائن موجود، نقشهٔ مفروض خود را رد می‌کند و از بنا به عنوان یک علامت راه‌یابی یاد می‌کند (گدار، جلد یکم، ص 37 تا 43).

اندازه‌گیری‌های نگارنده نشان می‌دهد که در چهارطاقی بتخانه نیز همچون دیگر چهارطاقی‌های منفرد ایران و از جمله چهارطاقی‌های نیاسر و نویس، ملاحظات تقویمی و تناسب با نقاط طلوع خورشید به هنگام اعتدالین و نیز انقلاب‌های تابستانی و زمستانی بکار بسته شده است. محور و ساختار بنا و نسبت اندازه طول پایه‌ها به فاصله میان آنها و زاویه‌های منتج شده از آن با توجه به ارتفاع افق محلی به گونه‌ای است که در هنگام‌‌هایی از سال، پرتوهای خورشید در راستاهای سنجیده شده‌‌ای از بنا می‌تابند و از روزنه‌های میان پایه‌ها دیده می‌شوند.

چنانکه در نقشه دیده می‌شود، برای هر یک زمان‌های مفروض، دو خط‌دید موازی و مستقل سنجیده شده است. نقطه طلوع انقلاب زمستانی در امتداد قطر بنا و دو روزنهٔ عریض آن است و نقاط طلوع خورشید در اعتدالین و انقلاب تابستانی، به گونه متقاطع در دو سوی هر دو جفت پایه‌ها جای دارند. راستای دو خط‌دید متقارن هستند که فاصله یکسانی با محور میانی پایه‌ها دارند و از مرکز آن می‌گذرند. (دقت ترسیم خط‌دیدها ۱± درجه است).

در اعتدال بهاری و پاییزی یعنی در نوروز و مهرگان باستانی (آغاز ماه مهر) پرتوهای خورشید بامدادی در روزنه‌های تشکیل شده میان لبه‌های b-e و d-g دیده می‌شوند. در حالیکه در انقلاب تابستانی نیز پرتوهای خورشید بامدادی در روزنه‌های تشکیل شده میان لبه‌های a-f و c-h دیده می‌شوند. چنانکه در نقشه دیده می‌شود، خط‌دید‌های اعتدالین با خط‌دید‌های انقلاب تابستانی، با یکدیگر متقارن و فاصله یکسان و برابری با محور هر جفت از پایه‌ها دارند. ← چهارطاقی.

 آ   ا   ب  پ  ت  ث  ج  چ  ح  خ  د  ذ  ر  ز  ژ  س  ش  ص  ض  ط  ظ  ع  غ  ف  ق  ک  گ  ل  م  ن  و  هـ  ی