Skip to content
 

چهارطاقی (چهارتاقی، چارطاقی، چارتاقی، چهارطاق)

چهارطاقی: چهارتاقی/ چارطاقی/ چارتاقی/ چهارطاق. چهارطاقی بناهایی با شکل متقارن چهار وجهی و با قاعده مربع را گویند که از چهار پایه با چهار طاق تشکیل شده و گنبدی به واسطة چهار فیلپوش بر روی آنها ساخته شده است.

چهارطاقی تعریفی اختصاصی و عمومی دارد. در تعریف اختصاصی، چهارطاقی‌های منفردی با عمر تقریبی دو هزار سال را گویند که در نواحی گوناگون ایران دیده می‌شوند و با همین نام شناخته می‌گردند. این چهارطاقی‌ها، بناهای بزرگ و مستقلی هستند که عناصر معماری دیگری در آنها بکار نرفته و حتی بدون دیوار محاطی و در یا پنجره هستند. پراکندگی جغرافیایی چهارطاقی‌ها عموماً در نیمه غربی ایران، استان‌های میانی و جنوب غربی، و به ویژه در جنوب استان فارس است.

اما در تعریف عمومی چهارطاقی که ناظر بر سَبکی در معماری است؛ بخشی از بنا را که از چهار پایه و چهار طاق تشکیل شده و معمولاً اطاق مرکزی آن است، چهارطاقی یا معماری چهارطاق می‌نامند. چنین سازه‌ای در بسیاری از بناهای باستانی اعم از کاخ‌ها، مسجدها، امامزاده‌ها و نیایشگاه‌ها، کلیساها و بسیاری از بناهای دیگر دیده می‌شود که صحن اصلی و اطاق میانی این بناها با معماری چهارطاق طراحی و ساخته شده است. با این حال اطاق مرکزی برخی از این بناها واقعاً یک چهارطاقی منفرد و اصیل بوده‌اند که در گذر زمان آنها را گسترش داده و یا بناهای دیگری بر آنها الحاق کرده‌اند. شمار این بناها فراوان هستند و به دلیل اینکه بنای اصلی چهارطاقی در میان انبوهی از ساخت‌وسازها و آرایه‌های معماری فرورفته است، تشخیص آنها به راحتی امکان‌پذیر نیست.

نگارنده وجود مناسبات خورشیدی در چهارطاقی‌های منفرد را شناسایی کرده و بر اساس مطالعات میدانی و شواهد ملموس و مشاهده‌پذیر نشان داده که ساخت این بناها با توجه به تغییرات سالانه میل محور خورشید و جابجایی محل طلوع خورشید در افق ساخته شده‌اند. بطوری که طلوع خورشید در آغاز هر یک از فصل‌های سال از میان یکی از روزنه‌های متشکله در میان پایه‌های چهارطاقی‌ها دیده می‌شود. ممکن است که چهارطاقی‌ها نوعی نیایشگاه زروان یا میترا بوده باشند.

فردوسی بیتی را از زبان زال نقل کرده که ممکن است اشاره به چنین سازه‌های خورشیدی داشته باشد: «دگر شارستان از بَرِ کوهسار سرای درنگ است و جای شمار.

در دانش اخترباستان‌شناسی، بناهایی با چنین ویژگی‌ها و خصوصیاتی را «رصدخانه خورشیدی» (Solar Observatory) یا سازه خورشیدی (Solar Structure) و یا «سازه‌های تقویمی» (Calendric Structure/ Kalenderbauten) می‌نامند. همچنین ممکن است که نام‌های «مهربین/ ماربین»، «خوروین/ خوربین»، «خورآباد/ خرابات»، «سان‌آباد/ سناباد» و «بازه‌هور» (روزنه خورشید) که از دیرباز برای نامگذاری برخی از این بناها یا سازه‌ها و محوطه‌ها و مفاهیم جدید دیگر بکار رفته و در زبان فارسی نیز شناخته‌شده هستند، نامی کهن با معنای فراموش‌شده برای این گونه از بناها بوده باشند.

لازم به توضیح است که اخترباستان‌شناسی یا باستان‌ستاره‌شناسی (Arcaeoastronomy) دانشی نوین و میان‌رشته‌ای از علوم باستان‌شناسی، ستاره‌شناسی و مردم‌شناسی/ فرهنگ‌شناسی قومی (Anthropology/ Ethnology) است که به بررسی تأثیر و نفوذ پدیده‌های کیهانی و حرکات اجرام آسمانی بر روی هنرها، آیین‌ها، ادیان، باورداشت‌ها و دیگر پدیده‌های فرهنگی مردمان باستان می‌پردازد. اخترباستان‌شناسی، زیرشاخه‌ها و گرایش‌های گوناگونی دارد که در آن میان می‌توان از اسطوره‌شناسی کیهانی (Cosmological Mythology)، اختر‌قوم‌شناسی (Ethnoastronomy) و معماری نجومی (Astronomical Architectonics) نام برد.

نگارنده همچنین مناسبات خورشیدی را با دقت قابل ملاحظه‌ای در چهارطاقی‌های (Tetrapylon/ Quadrifron) رومی نیز شناسایی کرده و برخی از آنها را معرفی و منتشر کرده است (از جمله چهارطاقی‌های هایدنتور در اتریش، ژانوس و مالبورگتو در ایتالیا، کاپارا در اسپانیا). امید می‌رود همانگونه که ویژگی‌های چهارطاقی‌های ایران موجب شناسایی چهارطاقی‌های رومی شد، متقابلاً ویژگی‌های خاص چهارطاقی‌های رومی (و از جمله سکویی برای مجسمه در میانه برخی از آنها) به کمک آشکار نمودن نادانسته‌ها و مجهولات چهارطاقی‌های ایرانی بیایند. چرا که قدمت و کارکرد هر دوی آنها مطابق یکدیگر است و با باورداشت‌های یکسانی ساخته شده‌اند.

در محوطه باستانی هترا نمونه‌هایی از مجسمه چهارطاقی پیدا شده است. ← مجسمه‌های چهارطاقی.

فهرست چهارطاقی‌های ایران: چهارطاقی بتخانه آتشکوه در نزدیکی نیمه‌ور، چهارطاقی میل‌میلونه در نیمه‌ور، چهارطاقی نیاسر در نزدیکی کاشان، چهارطاقی نویس (برزو) در نزدیکی تفرش، چهارطاقی خیرآباد در نزدیکی بهبهان، چهارطاقی کرمجگان در نزدیکی کهک، چهارطاقی کهک (اکنون تبدیل به امامزاده زینب خاتون)، چهارطاقی خورآباد درنزدیکی کهک، چهارطاقی خانه‌دیو در نزدیکی سبزوار، چهارطاقی بازه‌هور در نزدیکی تربت‌حیدریه، چهارطاقی چارقاپو در قصرشیرین، چهارطاقی کوشک در نطنز، چهارطاقی مصلی در یزد، چهارطاقی چاردری (سِپرو/ پَسرو) در نزدیکی نائین، چهارطاقی گهواره‌دید در شیراز، چهارطاقی فیروزآباد در فیروزآباد فارس (تخریب شده)، چهارطاقی کازرون، چهارطاقی جِرِه (بالا ده) در فاصله میان کازرون و فراشبند، چهارطاقی بُرچشمه در نزدیکی فراشبند، چهارطاقی نقاره‌خانه در نزدیکی فراشبند، چهارطاقی آویز در نزدیکی فراشبند، چهارطاقی زرشیر (زهرشیر) در نزدیکی جهرم، چهارطاقی قصر دختر (تنگ چک‌چک) در نزدیکی داراب، چهارطاقی محلچه (اِوَز) در نزدیکی لار، چهارطاقی سیاه‌گِل ایوان در نزدیکی ایلام، چهارطاقی آغمیون در نزدیکی سراب، چهارطاقی تون سبز در نزدیکی فراشبند، چهارطاقی خرمایک در نزدیکی فراشبند، چهارطاقی زاغ در نزدیکی فراشبند، چهارطاقی قلعه قلی در نزدیکی فراشبند، چهارطاقی تل جنگی در نزدیکی فراشبند، چهارطاقی ملک در نزدیکی فراشبند، چهارطاقی کنار سیاه در نزدیکی فیروزآباد، چهارطاقی میمند در نزدیکی فیروزآباد، چهارطاقی قمپ (تنگ کرم/ کریم) در نزدیکی فسا، چهارطاقی سیمکان (صمیکان) در نزدیکی جهرم، چهارطاقی آذرجو در نزدیکی جهرم، چهارطاقی ایزدخواست، چهارطاقی ده‌شیخ در نزدیکی کرمان، چهارطاقی نگار در نزدیکی کرمان، چهارطاقی نخلک در نزدیکی انارک، چهارطاقی موشکان سرابله در نزدیکی لومار. و چهارطاقی قطب‌آباد در نزدیکی جهرم.

شبه‌چهارطاقی‌های ایران: علاوه بر اینها، نوع دیگری از چهارطاقی‌ها وجود دارند که بخاطر شباهت فراوان با چهارطاقی‌های منفرد با تعریف اختصاصی، با آنها اشتباه گرفته می‌شوند. این بناها با اینکه در ظاهر شبیه چهارطاقی‌ها هستند اما تفاوت‌های مهمی با آنها دارند. این شبه‌چهارطاقی‌ها، بناهایی کوچک با ساختی ساده هستند که معمولاً در سده‌های اخیر ساخته شده‌اند. شبه‌چهارطاقی‌ها به منظور پوشش قبر، سایبان، خانه باغی، بقعه، و کارکردهای روزمره دیگری شبیه آن برپای شده‌اند. همچنین در شهرهای اردستان و زواره و برخی شهرهای جنوب کویر، بادگیرهایی چهارطاقی‌مانند بر بام سرسرای خانه‌ها می‌سازند که آنها را نیز چارطاق می‌نامند. برخی از شبه‌چهارطاقی‌ها عبارتند از: چهارطاقی قلعه ضحاک در نزدیکی هشترود (سراسکند سابق)، چهارطاقی باغ ملک در نزدیکی ایذه (مال‌امیر سابق)، چهارطاقی دره‌شهر، چهارطاقی کوهدشت، چهارطاقی منج در نزدیکی لردگان، چهارطاقی کبوران در مجاورت تفرش، چهارطاقی دستجرد در جرقویه اصفهان، چهارطاقی آران در نزدیکی آران و بیدگل، چهارطاقی فیشوَر لار، چهارطاقی ایچ/ ایج در نزدیکی استهبان، چهارطاقی مسجد سنگی (آذرخش) در داراب، چهارطاقی اِلزین در طارم، چهارطاقی تَشویر در طارم، چهارطاقی گیلوان در طارم، چهارطاقی سرچم در طارم، چهارطاقی گیلان‌کشه در طارم، چهارطاقی کَلّج در نزدیکی لوشان، چهارطاقی زیارت در نزدیکی شیروان، چهارطاقی چلاقد در نزدیکی مشهد، چهارطاقی شادمیر در نزدیکی مشهد، چهارطاقی سوراخانه در باکو، چهارطاقی تخت‌رستم در نزدیکی شهریار و چهارطاقی تخت‌کیکاووس در نزدیکی شهریار.

 آ   ا   ب  پ  ت  ث  ج  چ  ح  خ  د  ذ  ر  ز  ژ  س  ش  ص  ض  ط  ظ  ع  غ  ف  ق  ک  گ  ل  م  ن  و  هـ  ی