Skip to content
 

تشتر و تیر

تِشْتَر و تیر: در زبان فارسی معانی گوناگونی برای واژه «تیر» آمده است. تا آنجایی که موضوع این گفتار است، واژه تیر در زبان فارسی برای نامیدن سیاره عُطارِد، ستاره شباهنگ (شِعرای یَمانی)، ماه نخست تابستان، روز سیزدهم ماه، و نیز به معنای خدنگ، ناوک، آنچه با کمان انداخته می‌شود، و عموماً تندی و تیزی و شتابندگی بکار می‌رود.

شباهت املایی و معناییِ این واژه‌ها‌ موجب شده که لغت تیر در آثار بسیاری از نویسندگان، دستکم در دو مفهوم کاملاً جداگانه دچار اختلاط معنایی شوند و بجای یکدیگر بکار ‌روند. این آمیختگی در آثار بسیاری از قدما نیز دیده می‌شود. برای نمونه ابوسعید گردیزی در باب بیست و دوم زَین‌الاخبار و ابوریحان بیرونی در فصل نهم آثارالباقیه، پرتاب تیر به دست آرش کمانگیر را یکی از علت‌های ایجاد جشن تیرگان در سیزدهم تیرماه دانسته‌اند.

به عبارت دیگر، آنچه تیر نوشته و خوانده می‌شود؛ دو واژه مستقل و کاملاً جداگانه با معانی و مفهوم‌های متفاوت هستند که با یکدیگر اشتباه گرفته شده‌اند و می‌شوند.

[hidepost]

واژه تیر در معنای ستاره شباهنگ، بازمانده و تلطیف آوا شده‌ای از واژه اوستایی «تیشْتْرْیَه» و «تیشْتَر/ تِشْتَر/ تْریشَگ/ تیر» در زبان پهلوی است. تِشتر نامی برای بزرگترین و درخشان‌ترین ستاره سراسر آسمان (در صورت فلکی سگ بزرگ یا کَلب اکبر) و نیز نامی برای ایزد باران آوری است که با آن اینهمانی دارد. تِشتر یکی از یشت‌های کهن اوستا را به خود اختصاص داده که تِشتریشت/ تیریشت نامیده می‌شود و در ستایش و بزرگداشت این ستاره پرفروغ آسمان سروده شده است.

امروزه نخستین طلوع بامدادی این ستاره در مردادماه اتفاق می‌افتد. اما در حدود ۴۰۰۰ سال پیش، نخستین طلوع بامدادی این ستاره در حدود اوایل تابستان بوده است که نام ماهِ تیر نیز از همین واقعه گرفته شده است.

به این ترتیب، واژه تیر در معنای نامی برای ستاره شباهنگ و ایزد پیوسته به آن، ماه نخست فصل تابستان، روز سیزدهم هر ماه خورشیدی ایرانی و جشن تیرگان در سیزدهم تیرماه، همگی بازمانده‌ای از واژه اوستایی تیشْتْرْیَه است.

نام تِشتر یا تیر در متون مانوی به زبان سغدی و اسناد کوه مغ «تیش»، در زبان و گاهشماری خوارزمی باستان «چیری»، در زبان و گاهشماری کهن سیستانی «تیرکیانوا»، در برخی متون بین‌النهرین «تِشوپ» آمده است (درخشانی، 453).

لازم به یادآوری است که واژه تیر، در ترکیب و معنای دیگری نیز دیده شده است که امروزه در تاجیکستان و افغانستان رواج دارد و به سراسر فصل پاییز یا خزان «تیرَماه» می‌گویند. این ترکیب در شاهنامه فردوسی هم چندین بار در همین معنا بکار رفته است.

اما واژه «تیر» در معنای خدنگ، ناوک، آنچه با کمان انداخته می‌شود و عموماً تندی و تیزی و شتابندگی، بازمانده و تلطیف آوا شده‌ای از واژه اوستایی «تیغری»، فارسی باستان هخامنشی «تیگْرَه» و پهلوی «تیگْرَگ» (بهار، بندهش، ص 168) / «تیگْر» (آریان‌پور، ص 209) است.

این واژه در سنگ‌نبشته‌های فارسی باستان هخامنشی  در ترکیب «تیگْرَه خَئودا» به معنای سکاهای تیزخود، و همچنین برای نامیدن نام‌های گوناگونی در زبان‌های باستان  (برای نمونه نام چند تن از پادشاهان آشوری) و نیز برای نامیدن رود «تیگْرَه» بکار رفته است. رود تیگره همان رود امروزی «دجله» در بین‌النهرین است که به سبب تندی و شتابندگی چنین نامیده می‌شده است و اکنون هم در زبان‌های اروپایی تیگْریس (Tigris) خوانده می‌شود. همین نام در تحریر عیلامی کتیبه داریوش در بیستون «تیکرَه» (کینگ، ص 20) و در تحریر بابلی همین کتیبه «دیقْلَت» بکار رفته است. کتیبه‌های سومری این رود را «دیگینَه» (درخشانی، ص 467) نامیده‌اند که در آن زبان نیز به مانند دیگر زبان‌ها، معنای تندی و تیزی را می‌دهد.

اما نام «تیر» که برای سیاره عُطارِد و ایزد/ دیو پیوسته به آن، در زبان‌های فارسی، پهلوی و سغدی آمده، غیر از نام مشابهی است که برای ستاره شباهنگ بکار رفته است. در اینجا تیر به معنای تند و تیز، از آن رو بر این سیاره نهاده شده که طول مدت حضور آن در آسمان شامگاهی بسیار کوتاه است و به دلیل نزدیکی به خورشید، تنها ممکن است تا چند دقیقه پس از غروب خورشید و یا پیش از طلوع آن قابل مشاهده باشد. تیر یا عطارد بیش از بیست درجه از خورشید فاصله نمی‌گیرد.

بطور خلاصه، در زبان فارسی دستکم با دو واژه جداگانه با دو معنای گوناگون سروکار داریم که هر دو «تیر» نوشته و خوانده می‌شوند. یکی از این دو، تلطیف شده واژه «تِشتر» است و به عنوان نامی برای ستاره شباهنگ و ایزد پیوسته به آن، ماه نخست فصل تابستان، روز سیزدهم هر ماه در گاهشماری‌های ایرانی و نیز برای جشن تیرگان در سیزدهمین روز تیرماه بکار می‌رود. دومین آنها، تلطیف شده واژه «تیغره» است و به عنوان نامی برای سیاره عطارد و ایزد/ دیو پیوسته به آن، خدنگ و آنچه با کمان اندازند، رود دجله، و هر چیز تند و تیز و شتابنده بکار می‌رود. این دو معمولاً با یکدیگر اشتباه گرفته می‌شوند و معنا و کارکردهای هرکدام به دیگری نسبت داده می‌شود.

[/hidepost]

 

 آ   ا   ب  پ  ت  ث  ج  چ  ح  خ  د  ذ  ر  ز  ژ  س  ش  ص  ض  ط  ظ  ع  غ  ف  ق  ک  گ  ل  م  ن  و  هـ  ی