Skip to content
 

تالستوف، سرگئی پاولوویچ

تالستوف: سرگئی پاولوویچ تالستوف (1907- 1976 میلادی). باستان‌شناس. تالستوف یکی از فعال‌ترین باستان‌شناسان و قوم‌شناسان روسیه بود. او در سال 1938 میلادی یعنی در سن ۳۱ سالگی از سوی آکادمی علوم به سرپرستی علمی هیئت کاوش‌های باستان‌شناسی خوارزم برگزیده شد و سراسر عمر خود را در کویرها و شن‌زار‌های خشک و سوزان جنوب دریاچه خوارزم (آرال) صرف کاوش و پژوهش در خوارزم باستان کرد.

کاوش‌ها و مطالعات تالستوف در خوارزم به اندازه‌ای گسترده است که نام او با خوارزم عجین شده و مطالعات خوارزم‌شناسی بدون او ناممکن است. دامنه جغرافیایی پژوهش‌های او تقریباً برابر است با حوزه نام‌های جغرافیایی اوستا در بند چهاردهم مهریشت و نخستین فرگرد وندیداد، یعنی: خوارزم، سغد، نسا و مرو.

هیئت باستان‌شناسی زیر نظر تالستوف، یکی از بزرگترین هیئت‌های کاوش و اکتشاف در جهانِ زمان خود بوده است. هیئت تالستوف را حدود بیست دانشمند باستان‌شناس، قوم‌شناس، زبان‌شناس، زمین‌شناس و معمار، ده‌ها کویرنورد و راهنمایان محلی، لشکری از افزارمندان و کارگران ساده و نیمه متخصص، چندین هواپیمای اکتشافی و ده‌ها کامیون نفربر و ابزاربر، و بی‌شماری از پیشرفته‌ترین ابزارهای زمان خود همراهی می‌کرده است.

تالستوف در مدت حدود سی سال، سراسر سرزمین خوارزم را از زمین و هوا در می‌نوردد. بسیاری از محوطه‌های باستانی را برای نخستین بار شناسایی می‌کند و در آنها به حفاری می‌پردازد: حفاری در «توپراق‌قلعه»، مرکز شاهان محلی خوارزم در سده‌های آغاز میلادی و کشف کاخ‌‌ها و دیوارنگاره‌های قابل قیاس با داستان‌های سیاوش و افراسیاب در شاهنامه؛ تپه باستانی «جانبازقلعه» متعلق به هزاره ششم تا سوم قبل از میلاد؛ محوطه باستانی «یکه‌پارسان» از سده هشتم قبل از میلاد و کشف چندین نمونه از خط خوارزمی باستان در آنجا؛ همچنین حفاری در محوطه‌های باستانی «اورگنج»، «کهنه اورگنج»، «تاش‌قلعه»، و حوزه‌های تمدنی «کَلتَه‌منار» (منار کوتاه)، «تازه‌باغیاب»، «سویورغان»، «شریک‌رباط»، کرانه‌های دریاچه «سَرقَمیش» و بسیاری جاهای دیگر که یادکرد از همه آنها کار ساده‌ای نیست (نام‌گذاری‌ها را تالستوف بر اساس نام‌های مشهور محلی برای نخستین بار انجام داده و به همین شکل در باستان‌شناسی متداول شده است).

[hidepost]

یافته‌های تالستوف بیش از اندازه فراوان و گوناگون هستند: گونه‌های متنوعی از آثار هنری، تندیس‌های آناهید و دیگر ایزدان و خدایان، دیوارنگاره‌ها، خط‌های باستانی، زینت‌افزار زنانه، نقوش کیهانی بر سفالینه‌ها، نگاره‌های شاهانه و اسطور‌ه‌ای، و شبکه‌های آبیاری کهن و بزرگ خوارزم از حدود سه هزار سال پیش با صدها کیلومتر طول مجموع آنها. تالستوف گزارش کاوش‌های خود را در کتاب‌ها و مقاله‌های فراوانی تهیه و منتشر کرده است که در ادامه به برخی از آنها اشاره می‌شود.

اما یکی از مهم‌ترین دستاوردهای تالستوف، کشف اثر باستانی مهمی در دلتای آمودریا و در ساحل راست یکی از بسترهای کهن آن است. این اثر «قوی قریلگان قلعه» (قلعه گوسفند داران) نام دارد و در نزدیکی توپراق‌قلعه واقع شده است. تالستوف در یک پرواز شناسایی آنرا می‌یابد و بزودی حفاریِ آنرا آغاز می‌کند. بنای قوی قریلگان قلعه با ۸۰۰۰ متر زیربنا و ۲۴۰۰ سال دیرینگی، به تمامی در زیر شن‌های روان مدفون شده بود. عملیات کاوش پس از بیست سال تداوم، در سال 1968 یعنی پنجاه سال پیش به پایان می‌رسد.

یافته‌های قوی‌قریلگان قلعه اهمیتی فراوان دارند: بیش از یک‌صد سفالینه با نوشته‌هایی به خط و زبان خوارزمی باستان؛ ابزارهای نجومی و قسمتی از کهن‌ترین استرلاب شناخته شده در تاریخ بشری که به شکل لوحی سفالین ساخته شده و یادمانی از دانش دیرپای اخترشناسی در نزد ایرانیان است.

تالستوف بر این باور بود که بنای مرکزی قوی قریلگان قلعه یک رصدخانه باستانی است. این دو یافته نجومی- رصدخانه و استرلاب- تالستوف را ترغیب کرد تا به مطالعه در آثار نجومی ابوریحان بیرونی که خود زاده و پرورده خوارزم بود، بپردازد و چند کتاب و مقاله نیز در باره او بنویسد. شخصیت ممتاز دانشی و آزمون‌گرایانه و غیرمذهبی بیرونی تأثیری شگرف بر تالستوف داشته است.

آرمان سرگئی تالستوف از مطالعات باستان‌شناسی و قوم‌شناسی، بازسازی چشم‌انداز دوره‌های پیشرفت و تکامل جوامع انسانی بود. او اعتقاد داشت که عامل اصلی فروپاشی تمدن‌های خوارزم، تغییرات سیاسی و جنگ‌ها و شبیخون‌های قوای مهاجمی بوده که خود از تغییرات اقتصادی و تولیدی ناشی از توزیع منابع آب در منطقه ایجاد می‌شده است.

هر چند امروزه برخی از نظریات و نتیجه‌گیری‌های تالستوف رد شده و یا در معرض تردید است، اما جایگاه ارزنده او به عنوان دانشمندی آغازگر، روش‌مند، آزمون‌گرا، صاحب سبک، کوشا و خستگی‌ناپذیر که بر غنای باستان‌شناسی جهان افزوده، همواره گرامی داشته می‌شود.

برخی از آثار تالستوف که هیچکدام به فارسی ترجمه نشده‌اند، عبارتند از: شاهان خوارزم و خط خوارزمی در دوران باستان، راهنمای آموزش زبان خوارزمی، تاریخ سیاوشان خوارزم، جشن سال نو در گاهشماری مسیحیان خوارزم، سرآغازهای فرهنگ خوارزم، خوارزم باستان، یافته‌هایی از تمدن خوارزم باستان، بیرونی و روزگار او، بیرونی (مجموعه مقاله)، گزارش کاوش‌های باستان‌شناسی خوارزم، مطالعات تازه در خوارزم، یافته‌های تازه از فن آبیاری در خوارزم، بیرونی و مسائلی در تاریخ خوارزم از دوران باستان تا آغاز سده‌های میانه، گزارش فعالیت‌های هیئت باستان شناسی و قوم شناسی آکادمی علوم اتحاد شوروی در خوارزم، تاریخ بیست‌ساله هیئت باستان‌شناسی و قوم‌شناسی در خوارزم، ریزشگاه رودهای آمودریا و سیردریا، گزارش کتیبه‌های خوارزمی «توک قلعه»، سال‌یابی کتیبه‌های خوارزمی، یافته‌های تازه باستان‌شناسی در خوارزم در قیاس با تاریخ هند باستان، قوی قریلگان قلعه یادمان فرهنگی خوارزم باستان.

از سخنان اوست که گفته است: «آنچه که انسان بخاطر تجاوزهای همیشگی کشورگشایان نتوانست انجام دهد، اکنون می‌باید در صلح و آشتی به انجام رساند».

[/hidepost]

 آ   ا   ب  پ  ت  ث  ج  چ  ح  خ  د  ذ  ر  ز  ژ  س  ش  ص  ض  ط  ظ  ع  غ  ف  ق  ک  گ  ل  م  ن  و  هـ  ی